De vrouw die songwriter en poëet Leonard Cohen inspireerde
bij zijn bekendste werken is gestorven.
BBC NEWS 28 JULI 2016
'So Long, Marianne' en 'Bird on a Wire' werden decennia geleden geschreven
voor Cohens toenmalige geliefde en muze Marianne Ihlen.
Ze gingen uit elkaar, maar toen Marianne terminale leukemie had,
contacteerde haar goede vriend Jan Christian Mollestad Leonard Cohen.
Minder dan twee uur later kwam er een boodschap, die Jan haar voorlas.
'Liefste Marianne,
'ik volg je heel dicht.
Dicht genoeg om je hand te nemen.
'Ik ben je liefde en je schoonheid nooit vergeten,
'maar dat weet je. Ik hoef niet meer te zeggen.
Goede reis, oude vriendin.
Ik zie je later.
'Eindeloos veel liefde en dankbaarheid, jouw Leonard.'
Dit schreef ik voor Marianne.
Hopelijk is ze hier. Misschien wel.
Ik hoop dat ze hier is. Marianne.
Het lied heet So Long, Marianne.
Marianne, een meisje dat ik erg goed ken,
kwam naar me toe toen ik het voor haar zong en ze zei...
Ze is Noors.
Ze zei: Blij dat dat lied niet voor mij werd geschreven.
Ik zei: O ja?
Ze zei: Ja, want ik heet Marian-ne.
Dit is Marianne, gefilmd op het eiland Hydra begin jaren '60.
STEM VAN NICK BROOMFIELD
Ze zegt dat het lied 'So Long, Marianne' eerst 'Come On, Marianne' heette.
Het was niet haar favoriete nummer.
Ze zei dat het eerst niet bedoeld was als afscheid,
maar dat het toch het einde voorspelde
van Marianne en Leonards relatie als geliefden.
Dit is kleine Axel, Mariannes zevenjarige zoon.
Het lijkt een soort kreeft.
Hij heeft allerlei openers.
Het waren de jaren '60, de tijd van vrije liefde en open huwelijken,
zoals dat van Leonard en Marianne.
Ik was een verloren 20-jarige op bezoek op Hydra
toen ik bevriend raakte met Marianne.
Heel even werd ik een van haar minnaars.
Ze moedigde me aan mijn dromen te volgen
en ze liet me Leonards liedjes horen onder de Griekse sterrenhemel.
Haar glimlach en enthousiasme waren uniek.
Ik was helemaal bedwelmd door de schoonheid van hun relatie.
Ik vertrok op een dag. Ik won een prijs voor een boek dat ik schreef.
STEM VAN LEONARD COHEN
Ze gaven me wat geld en ik stapte op het vliegtuig.
Uiteindelijk ging ik naar Griekenland.
Ik stapte op een boot en zag dat eiland.
Het was echt prachtig.
Mijn land is een half jaar lang bedekt met sneeuw.
Dat eiland baadde in het zonlicht.
Ik stapte van de boot, ontmoette er een meisje en ik bleef.
Er waren amper buitenlanders in die tijd.
De Johnstons waren spilfiguren.
DE FAMILIE JOHNSTON
Ze waren ouder en deden wat we allemaal wilden doen:
schrijven en daarmee je brood verdienen.
DE JOHNSTONS HIELPEN LEONARD IN ZIJN BEGINJAREN
Het waren prachtige, kleurrijke, gastvrije mensen.
Ze hielpen me me te settelen.
Dat maakte hem tot een outcast in Montreal.
1934 LEONARD GEBOREN IN WESTMOUNT, MONTREAL
Het was de reis naar de duisternis, omdat niemand erheen wilde.
STEM VAN NANCY BACAL JEUGDVRIENDIN
Ik weet nog dat mijn moeder vreselijke dingen schreef over hem.
Hij kende de duisternis. Hij wist hoe moeilijk het was.
Je werd verondersteld een partner te vinden...
...te trouwen en in Westmount te wonen.
Iedereen bleef in Westmount.
Wij gingen er weg.
Wij hadden onze eigen manier.
We bouwden onze eigen levens, maar ze bleken synchronistisch te zijn.
Toen ik voor het eerst naar Hydra ging...
STEM VAN MARIANNE IHLEN
...vluchtte ik omdat ik het niet meer aan kon.
Op veel vlakken was Leonard ook op zoek naar iets anders.
Daar waren we dan, twee vluchtelingen.
We waren op de vlucht voor iets wat we onder ogen zouden moeten zien.
Mag ik een slok?
Ik moet ze gelijk maken.
Toen ik Leonard voor het eerst zag,
stond ik in de winkel met mijn mandje.
Hij stond in de deuropening, met de zon achter zich.
Ik zag enkel zijn silhouet.
Toen zei hij:
Kom je erbij? We zitten buiten.
Ik herinner me dat mijn ogen de zijne troffen.
Ik voelde het in mijn hele lichaam.
Het was ongelofelijk.
Het eerste jaar op Hydra was fantastisch. Hij bleef maar schrijven.
Ik deed de boodschappen en bracht hem eten.
Ik was zijn Griekse muze, die aan zijn voeten zat.
Hij was de creatieveling.
De dagen waren heel regelmatig.
We stonden vroeg op, ontbeten en dan ging ik werken.
Dan werd me een broodje gebracht.
Ik gebruikte toen speed ook, dus ik at niet zo veel.
Zo ging de dag verder.
Ik had een quotum, drie pagina's per dag.
Dat waren heel mooie jaren.
We zaten in de zon, lagen in de zon, liepen in de zon.
We luisterden naar muziek, we baadden.
We speelden, dronken, discussieerden.
Er werd geschreven en gevreeën.
Het was geweldig.
Ik heb mezelf nooit knap gevonden.
Ik geloofde Leonard niet toen hij zei: Je bent de knapste die ik ooit zag.
Ik vond mijn gezicht altijd veel te rond.
Ik keek altijd omlaag.
Mijn haar was wel bleek van de zon.
In Griekenland was ik heel erg blond.
Ik was ook heel dun, had amper borsten.
Wat ik jammer vond.
Leonard was zo knap.
Zelf deelde hij die mening niet.
We hadden beiden hetzelfde problemen.
We keken vaak in de spiegel voor we uit gingen.
Dan vroegen we ons af wie we die dag waren.
We konden er zo raar uitzien.
Ze was prachtig, maar daar genoot ze niet echt van...
STEM VAN JAN CHRISTIAN MOLLESTAD VRIEND VAN MARIANNE
...tot Leonard haar leerde genieten.
Ze had niet alleen het gevoel dat Leonard haar echt zag,
maar ook dat hij van haar hield.
Hij gaf haar het gevoel dat ze mooi was.
AXEL JENSEN MARIANNES EERSTE MAN
Als je Marianne wilt begrijpen,
moet je haar eerste man Axel begrijpen.
Axel kon heel kwaad worden.
Hij gooide soms meubilair door het raam de straat op.
Volgens mij sloeg hij haar nooit, maar hij was gewelddadig.
Leonard was degene die Mariannes leven binnenwandelde.
Hij zag hoe haar relatie op de klippen liep.
Leonard redde haar leven.
Hij nam de rol van helpende hand op zich.
Hij hielp met kleine Axel.
Hij hielp haar met praten, met praktische zaken.
Hij was eigenlijk de vader.
De kleine Axel praat nog steeds over Leonard als een goede invloed.
Hij was een erg slim kind.
STEM VAN JEFFREY BROWN JEUGDVRIEND AXEL
Hij was stil, zelfs wat verlegen.
Axel en ik zwierven door de heuvels. Dan vonden we fossielen.
Ik woonde er al sinds ik drie maanden oud was.
We liepen altijd op blote voeten.
Dat poederige gevoel van het opgedroogde zeewater op de rotsen.
Elk deel ervan is prachtig, n elk seizoen.
Zowel overdag als 's nachts.
Het vers gebakken brood en zo.
HELLE GOLDMAN VRIENDIN EN BIOGRAFE MARIANNE
Dat heb ik nergens anders gevoeld.
Zelfs de lucht voelt er speciaal, vooral 's avonds.
Die voelt zijdeachtig. Alsof je gewikkeld bent in zijde en fluweel.
Er was daar zo veel vrijheid dat mensen er te ver mee gingen.
Er hing altijd een gevaar boven mensen.
Ik was betoverd door de pracht van het eiland
en had nog nooit zo veel gebronsde mensen van beider geslachten ontmoet
die zo veel plezier hadden samen.
Het voelde alsof alles mogelijk was.
Ik beleefde mijn eerste acidtrip met Marianne.
Die kwam volgens haar van een vriend van Leonard uit Londen, Malcolm.
Ze maakte de ochtend daarna deze foto's van me.
Ik was niet van plan om weg te gaan,
maar een van Mariannes andere minnaars kwam onverwacht aan op het eiland.
Ik stapte dus snel op de volgende boot terug naar Athene.
Mijn enthousiasme voor Hydra bleef echter onverminderd.
Ik stelde voor aan Rick, mijn beste schoolmakker,
om erheen te gaan als pauze in zijn hectische carrière als journalist.
Rick wilde er twee weken heen, maar bleef uiteindelijk 14 jaar.
Ik ging naar Hydra op zijn aanraden.
RICHARD VICK SCHRIJVER EN POËET
Plots was ik zo opgelucht. Het was 'n combinatie van de pracht van de plek,
de eenvoud van het eiland en de oprechtheid van de omgeving.
Het was een kleine groep artiesten,
op een of andere manier allemaal vluchtelingen,
en je kon er toen heel goedkoop leven.
Leonard had toen niet veel geld.
Er was een ongeschreven regel, zeker toen ik er voor het eerst was.
Als je iemand als Leonard zag aan een tafel
ging je niet zomaar bij hen zitten.
Ze waren er om alleen te zijn en te blijven.
Ze wilden er schrijven.
Leonard had toen het gevoel dat hij deels in Montreal moest wonen
om het echte leven te zien en geïnspireerd te worden.
STEM VAN MARIANNE
Leonard was heel kwetsbaar in zijn creativiteit.
Een groot deel van mijn leven was ontsnappen.
Wanneer het ook was, ook als het er goed uitzag,
wilde ik ontsnappen, want ik vond het er niet goed uitzien.
Ik leidde een egoïstisch leven.
Zo leek het toen niet. Voor mij leek het een kwestie van overleven.
Het kind leed eronder.
Mijn dierbaren leden eronder, omdat ik altijd wegging.
Ik wilde altijd weg.
LEONARD VERDEELDE ZIJN TIJD TUSSEN HYDRA EN MONTREAL
Ik werd aangemoedigd door mijn vriend Irving Layton, door z'n manier van doen.
Als hij had gevraagd wat ik deed, zei hij altijd:
Weet je zeker dat je het verkeerde doet?
Dat is echt blijven hangen. Dat klonk goed.
Cohens zorg is mijn verwerping van het Canadese publiek.
LEONARD PROMOOT 'FLOWERS FOR HITLER'
Klopt dat, of heeft u nog zorgen, Mr Cohen?
Als ik 's morgens opsta...
LEONARD WAS SCHRIJVER VOOR HIJ ZANGER WERD
...was het mijn zorg of ik deugdzaam was.
Waarom was Leonard zo dol op Irving?
Hij hield van zijn intellect en zijn verbeelding.
Hij had het gevoel dat Irving een autoriteit was op vlak van poëzie.
De eerste keer dat ik Leonard zag,
zei Irving: Ik vraag die man om langs te komen.
AVIVA LAYTON 20 JAAR GETROUWD
MET IRVING LAYTON
Hij was 19 of 20. Ik vroeg: Wie is hij?
Hij zei: Hij is authentiek.
Ze vonden elkaar allebei authentiek.
Ze hadden ook een sterke joodse band.
Dat was sterk aanwezig in Irvings leven en in dat van Leonard.
Leonard was een aristocratische jood. Hij kwam uit een rijke familie,
diep geworteld in de Canadese cultuur.
Hij kwam uit een heel geleerde familie.
Ik heb Leonards vader nooit gekend. Die stierf toen Leonard jong was.
Maar zijn moeder Masha was knettergek.
Knettergek.
Ze was dol op Irving.
Het zou me niet verbazen, Leonard en ik grapten er soms over,
dat Irving en Marsha ooit in bed zijn beland.
Irving dook met iedereen in bed. Waarom niet met Leonards moeder?
Ze voelde zich enorm aangetrokken tot Irving.
Ze was een knappe vrouw,
maar knettergek.
Ik denk dat geweldige schrijvers een gekke, oedipale moeders moeten hebben.
Als dat het geval is, had hij die.
MASHA COHEN LEONARDS MOEDER
Ik heb mijn liefde voor muziek vooral van mijn moeder geërfd.
Ze had een prachtige stem.
Ze was Russisch. Ze zong heel vaak in huis.
Ik weet nog dat die veranderingen in de melodieën me enorm raakten.
Dat was zeker een invloed.
Ze zong met ons.
Ik nam mijn gitaar mee naar vrienden.
Dan kwam mijn moeder en zongen we vaak een hele avond.
We maken lol.
We winnen. We winnen. We winnen de eeuwige strijd.
Het feest blijft duren.
het feest blijft duren
Hij was dol op vrouwen, geen twijfel aan.
Maar hij wilde zijn eigen persoon zijn op zijn eigen manier.
Hij kon van vrouwen houden vanop een afstand.
Hij kon van ze houden als ze er waren.
Hij gaf vrouwen een goed gevoel over zichzelf.
Zo hield hij van hen.
Maar hij kon zichzelf niet aan hen geven,
omdat hij zichzelf niet kon weggeven.
Ik was helemaal niet tevreden met mijn leven. Ik wist niet wat te doen.
Ik was de enige die niet schilderde, schreef of beeldhouwde.
Iedereen was een artiest.
Er kwamen veel mensen naar Hydra.
Jacqueline Kennedy was er.
Prinses Margaret ook.
Wat kon ik zeggen?
Uiteindelijk zei ik dan:
Ik ben een artiest. Het leven is kunst. Ik leef.
Niet erg origineel.
Ik zag mezelf en dacht: Alles aan mij is verkeerd.
Het is jammer.
Marianne was degene die Leonard steunde
doorheen de nachtmerrie van zijn laatste roman
'Beautiful Losers' op Hydra.
Ik schreef er heel veel boeken en liedjes.
Ik bracht Beautiful Losers uit,
maar kon amper de huur betalen.
Ja, hij werd helemaal gek.
Je moet gek zijn om Beautiful Losers te schrijven.
STEM VAN AVIVA LAYTON
Het is hallucinogene waanzin.
Dan zat hij onder die hete Griekse zon
en Marianne maakte mandjes met eten en water voor hem
en die bracht ze dan.
Hij schreef dat boek in een koorts.
Hij had dat nooit op een andere plek kunnen doen dan op dat eiland.
Leonard heeft altijd lsd gebruikt.
STEM VAN RICHARD VICK
Het gaf hem die extra boost.
Hij gebruikte niet om los te komen van zichzelf.
Hij deed het vooral in een spirituele zoektocht.
Zo kon hij zijn waanzin aanwenden.
Dat had hij nergens anders kunnen doen.
Hij zat op zijn terras in de zon en gebruikte lsd en speed.
Marianne zei dan...
Ze was er niet om hem op te rapen,
maar om de man te steunen die zichzelf gedreven had tot Beautiful Losers
en dag in dag uit die buitengewone bladzijden schreef,
in de zon, gek die hij was.
Om iets te vinden wat mijn aandacht echt kan vasthouden,
moet ik eindeloos veel versies maken.
Alles wat ik kan. Ik probeer alles.
Ik probeer het te negeren, aan te pakken.
Ik probeer high te worden.
Ik probeer dronken te worden, of net nuchter. Snap je?
Alle versies van mezelf die ik kan oproepen,
worden opgeroepen om bij te dragen.
NA 'BEAUTIFUL LOSERS' KREEG LEONARD EEN INZINKING
Ik probeer alles, ik doe alles.
Toen Beautiful Losers uitkwam, werd het amper gelezen.
Ik begreep er niks van.
Veel intellectuelen probeerden het te begrijpen.
Zelfs zij bleven verbijsterd achter.
Dit waren recensies over zijn laatste boek.
'Ik heb net Leonard Cohens nieuwe roman Beautiful Losers gelezen
en ik moest mijn geest wassen.'
'Dit is een van de walgelijkste boeken ooit geschreven in Canada.'
'Verbale masturbatie.'
Nadat ik Beautiful Losers had afgemaakt, ging ik in de muziek.
Ik verdiende de kost niet als schrijver.
Het was heel moeilijk om genoeg geld te verdienen
om de hongerige monden te voeden die ik moest voeden.
Ik ging terug naar Amerika.
Ik wist niet wat er gebeurde in New York in de folkscene.
Ik wist niks over mensen als Phil Ochs, Dylan of Joan Baez.
Leonard vond mij.
Hij kwam naar mijn flat en we dronken er koffie.
Ik vroeg: Nou? Hij zei: Ik kan niet zingen.
Ik kan geen gitaar spelen. Ik weet niet of dit een lied is.
Toen speelde hij...
Ik zei: Leonard, dat is een lied.
Dat moet ik meteen opnemen.
Dus hij en ik...
Ik nam het natuurlijk meteen op.
We werden vrienden.
Hij maakte het heel duidelijk dat hij nooit in het openbaar wilde zingen.
Er ging een jaar voorbij. Suzanne werd toen een populair nummer.
Ik organiseerde een groot benefiet in New York.
Ik zei: Je moet met me mee. Ik wil dat je Suzanne zingt op het podium.
Iedereen wil je dat lied horen zingen.
Hij zei: Ik kan echt niet zingen. Ik zei dat dat niet waar was.
Hij kwam het podium op en ging in het midden staan.
LEONARDS EERSTE OPTREDEN
Hij begon te zingen. Hij trilde helemaal.
Ik zag zijn handen op de gitaar.
In het midden van Suzanne brak hij en begon hij te snikken.
Hij ging het podium af.
Hij was echt doodsbang.
Hij had toen een enorme aanval van plankenkoorts.
Ik zei tegen hem: Leonard, dit kun je niet maken.
Je moet terug op. Ik ga met je mee.
We doen het samen. Hij stemde uiteindelijk toe.
Ondertussen bleef het publiek applaudisseren en gillen.
Ze hadden een voorsmaakje gehad.
Ze konden hem horen zingen. Ze wisten het.
Hij zong het lied verder en tegen het einde was hij bekeerd.
Hij raakte zelf overtuigd van zijn magische indruk.
Ik wil jullie voorstellen aan Mr Leonard Cohen.
Het was een van de belangrijkste momenten in zijn leven en het mijne.
Toen is alles begonnen.
Hij kreeg een contract bij Columbia en bleef voor altijd.
Hij stak vaak 'de grote dam' over.
Om te zoeken naar inspiratie en...
Weer wat ellendiger te worden.
Een reis voor drie konden we niet betalen.
Ik was dus vaak alleen op Hydra.
Ik kwam op een punt dat ik niet meer alleen wilde zijn.
Ik was triest.
Ik kreeg al snel een telegram.
'Heb huis.
'Nu enkel nog mijn vrouw en haar zoon.
'Liefs, Leonard.'
Dat was het.
Ik ging naar hem toe.
Ik weet nog dat ze aankwam op de luchthaven.
Ze had twee zware reistassen in elke hand.
Ze kon niet naar me wuiven omdat ze de koffers niet kon optillen.
Ze wilde ze niet laten vallen, want ze liep.
Ze wuifde naar me met haar voet.
Dat herinner ik me nog heel goed.
Wat was dat een vergissing.
Zijn bekende uitspraak was:
Ik wil mijn vrouw bij me.
Dat was Leonard.
'Ik wil mijn vrouw en mijn kind in Montreal.'
Dat was prachtig.
Zodra hij het zei, had hij het niet meer nodig.
Hij had de behoefte om het te zeggen.
Marianna hield zielsveel van hem.
Ze kwam en bracht de kleine Axel mee.
We noemden hem altijd kleine Axel.
Het was een ramp.
Het was een heel ongelukkige tijd.
Axel logeerde soms bij ons.
Dan schreef hij met een potlood
zijn naam op elke muur in onze flat.
Hij schreef over 'Axel'.
Het was een ongelukkige periode.
Poëten zijn eigenlijk geen goede echtgenoten.
Ken je een poëet die eigenlijk een fantastische echtgenoot was?
Of een filmmaker? Of een artiest?
Je kunt ze niet bezitten.
Zelfs geen klein beetje.
Het zijn ongrijpbare wezens...
Die getrouwd zijn met hun muze.
Dat klinkt erg pretentieus, maar het is zo.
Het ironische is dat zo'n man
een man is die elke vrouw wil hebben.
En niet kan hebben.
Marianne kwam naar me toe en zei...
STEM VAN JUDY COLLINS
We waren heel gelukkig in Hydra.
We wandelden op het strand, we zwommen naakt
en dronken heel veel retsina. We waren dolgelukkig.
Op een dag zei hij tegen me:
Marianne, ik ga in New York mijn liedjes spelen voor Judy Collins.
Jij nam al zijn liedjes op.
Ik wil je even zeggen dat je mijn leven hebt verpest.
Hun droomleven in Hydra werd verstoord door een grote gebeurtenis.
Leonard ontdekte zichzelf als zanger.
Ik maakte deze foto van Marianna in de herfst van 1968
toen ze naar het VK kwam en me contacteerde.
Ze had kleine Axel naar een kostschool gebracht en had een lift nodig.
We reden naar Summerhill in Suffolk,
de AS Neill-school waar kinderen niet naar de les hoefden
als ze niet wilden.
Axel was acht. Ik weet nog hoe triest hij was toen we weg reden.
Axel schreef Marianne bijna elke dag.
IK MIS JE HEEL ERG
IK HOU VAN JE
MARIANNE, KOM JE SNEL? IK HOOP HET
Ik MIS JE ZO
MARIANNE IHLEN HYDRA, GRIEKENLAND
HOU VAN JE
Marianne had ook tranen in de ogen, maar vond dit het beste voor hem.
Zij was altijd op reis.
Marianne logeerde een tijdje in mijn sjofele flat in Kentish Town.
Daar maakte ze deze foto.
VRIJHEID
Ze introduceerde me in de wereld van protestbewegingen
en artiesten die hun kunst gebruiken om dingen te bereiken.
PAASMARS
Ze was bevriend met zangeres Julie Felix,
een oude vriendin van haar en Leonard.
Ze werkte met Julie als haar muze.
Die moedigde haar aan om voor het eerst zelf muziek te schrijven.
Julie had Leonard ontmoet op Hydra, voor ze zangers werden.
Ik ben blij hem hier te gast te hebben
en hem voor te stellen aan de Britten.
Hier is de schrijver, de poëet, de songwriter.
Hij is een vriend, maar een vreemde in dit lied.
Dames en heren, Leonard Cohen.
Leonard was altijd op zoek.
Hij had het gevoel nooit ergens thuis te horen.
Zelfs in een relatie, uiteindelijk...
Die met Marianne was zijn langste.
Daarna had hij de ene relatie na de andere.
Aan het eind van het lied rolde er een traan over zijn wang.
Hij was een emotionele man.
Op dat moment hadden ze wel al wat problemen.
Marianne en ik trokken een hele tijd op. We raakten heel goed bevriend.
We deden samen enkele roadtrips.
Zij was de muze en zei: Waarom schrijf je niet?
Het eerste wat ik schreef, was Windy Morning,
een lied waarbij ze me eigenlijk heeft geholpen.
Ze was een geweldige muze, hè?
Absoluut.
Ik denk dat Leonard dat huldigde.
Hij zei dat ze dat was als...
Als hij over haar sprak.
Ze was heel bemoedigend.
Ze was heel verzorgend.
Het is dat... de vrouwelijke kracht.
De kunst van het zorgen en liefhebben, het aanmoedigen.
Dat heeft de wereld nodig.
Daarom is het goed dat vrouwen eindelijk het heft in handen nemen,
met de Time's Up-campagne.
Leonard was een goede...
Hij was een feminist.
Hij zei ooit tegen me... Ik had het over iets.
Hij zei: Ik wil dat vrouwen het overnemen.
Dat was leuk om te horen van hem.
Leonards beeldspraak kwam van poëten,
van Shakespeare, van Keats, van Marlowe.
Ik vond lijnen in zijn gitaarspel...
JOHN SIMON, PRODUCENT 'SONGS OF LEONARD COHEN'
...die ik kon verrijken.
Ik besloot het niet te doen met instrumenten,
maar met vrouwenstemmen,
aangezien hij vooral schreef over zijn relaties met vrouwen.
Er was een vrouwelijke aanwezigheid in al zijn muziek.
Ook al was hij een man.
Mijn toenmalige vriendin had een mooie, pure sopraanstem.
Ik begon dus wat te knoeien.
Ik vroeg haar: Zing dit over Leonards lied. Wat denk je daarvan?
Sommige dingen klonken echt goed.
Kun je het even nabootsen?
Ik ben geen zanger. Dan zong ze:
So long, Marianne
Met die 'anne' erbovenop.
Ze imiteerde wat hij deed, maar met een...
Met een scherper randje.
Er zitten aspecten van ons leven in dat lied.
Neem nou het stukje tekst:
'fijn spinrag die mijn enkel vastmaakt aan een steen'.
Dat doet me denken aan iets wat hij me vertelde.
Het was de releaseparty van zijn album.
Leonard was het middelpunt van de belangstelling.
Hij ging naar de bovenste etage van de flat.
Naar het dakterras.
Hij wilde even aan alles ontsnappen.
Hij vertelde me heel ernstig
dat als dit deel uitmaakte van 't circus hij niet wist hoelang het zou duren.
De eerste keer dat ik Leonard Cohen ontmoette...
RON CORNELIUS GITARIST
...opende hij poedelnaakt de deur.
Mijn achtergrond kennende...
Ik zei: Dit is verdomd raar.
Later, doorheen de tijd die ik met Leonard doorbracht,
de jaren dat we samenwerkten...
Als ik er nu op terugkijk,
als ik genoeg geëvolueerd was op dat moment,
had ik het niet raar gevonden.
Leonard is zich altijd heel erg bewust geweest van zijn lichaam.
Leonard zei altijd:
Als we op tournee zijn en we zijn in het hotel,
trek dan je kleren uit.
Je zult langs dingen lopen die spiegels heten.
Als je langs een spiegel loopt,
zul je plots beseffen: Ik moet wat vaker sit-ups doen.
Leonard zwom heel erg vaak.
In elk hotel waar we waren,
vond je hem in het zwembad, als er een aanwezig was.
Hij stond vroeg op, zodat hij niemand tegen het lijf liep.
Hij zwom er om vijf uur 's morgens al baantjes.
Als hij naakt mocht zwemmen, deed hij dat.
Ik weet niet waarom. Zo was hij gewoon.
Schreef je geen lied met hem?
RON CORNELIUS OP TOURNEE
Klopt. Chelsea Hotel.
We stapten op het vliegtuig in LaGuardia.
Leonard en ik werkten aan dat lied.
Ik had geen idee over wie hij op dat moment aan het schrijven was.
Later ontdekte ik dat het over Janis Joplin was.
Het gaat als volgt.
'Ik herinner me je goed, in het Chelsea Hotel.
Je praatte zo dapper en zoet.
Je pijpte me op het onopgemaakte bed, met de wachtende limousines op straat.'
Dat stuk is er nog.
Niemand weet dat de tweede strofe zo ging:
'Ik herinner me je goed, in het Chelsea Hotel.
In de winter van 1967.
Mijn vrienden van dat jaar werden allemaal flikkers,
en ik, ik haalde mijn gram.'
Ik verhuisde naar New York om bij Leonard te zijn.
Hij woonde afwisselend in ons huis en in het Chelsea Hotel.
Hij nam me mee naar een concert van de geweldige Janis Joplin.
Ik ging niet met ze mee na het concert.
Leonard schermde dat leven altijd af.
Daar was ik 'm dankbaar voor.
Ik had daar niks te zoeken.
Wat hij ook deed als hij in New York was,
of ik nu daar was of op Hydra,
hij deelde het nooit met me.
Het was een heel moeilijke tijd.
Op dat moment had Leonard enkele avontuurtjes met Janis Joplin,
zulke dingen.
Marianne woonde apart in haar flat met kleine Axel.
Dat moet heel raar geweest zijn.
Maar ze bleef zijn muze.
Het interessante is dat ze me de telegrammen heeft voorgelezen...
Van Leonard.
Eerst telegrammen aan...
'Marianne Cohen.'
Alsof ze getrouwd waren.
Telegrammen naar Hydra, dan naar Londen en dan naar New York.
Eerst in de periode dat ze samen waren, als stel.
Maar het mooie is, toen ze geen stel meer waren,
stuurde hij nog steeds geld.
Hij vroeg nog steeds hoe het met Axel ging.
Hij stuurde haar steeds kleine...
Kleine liefdesboodschappen, al waren ze niet meer samen.
RON EN LEONARD OP TOURNEE
Leonard zei dat hij een depressie had waar hij jaren tegen heeft gevochten.
Leonard besliste dat het aardig zou zijn van ons...
We zouden naar Londen vliegen om in de Royal Albert Hall te spelen.
'We hebben hier drie of vier dagen.
'Laten we op een avond gaan spelen in een psychiatrie.'
Dat vond ik natuurlijk helemaal geen goed idee.
Ik had geen zin om te gaan spelen in...
Ik ging niet. Echt niet.
Hij zei: Ga één keer mee.
Als je één keer gaat en je wilt nooit meer zoiets spelen,
dan moet je het niet meer doen.
Ik stemde toe. Ik ging mee. Ik zal je 's wat vertellen.
Tegen de tijd dat de avond voorbij was...
Vond ik het idee geweldig.
We speelden in veel instellingen.
HENDERSONGESTICHT
Hij had een grootvader of zo
die in zo'n instelling gestorven was.
We speelden om allerlei redenen in instellingen.
LEONARDS MOEDER MASHA WERD OPGENOMEN MET EEN DEPRESSIE
Als je voor iemand speelt die echt verslagen is...
Ik voelde dat die elementen
ook terug te vinden waren in mijn muziek,
dus er zou empathie zijn.
Ik voel dat ik ook empathie heb met deze ervaring.
Toen ik zei dat ik hier zou spelen, zeiden ze:
Een lastige bende jonge gekken.
Dit lied gaat over een meisje met wie ik acht jaar samenwoonde.
Ze heette Marianne.
En...
Ik woonde zes maanden per jaar bij haar
en de andere zes maanden van het jaar was ik elders.
Later woonde ik nog vier maanden per jaar bij haar.
Later twee maanden.
Tegen het achtste jaar woonde ik nog amper enkele weken per jaar bij haar.
Toen was het tijd om dit lied voor haar te schrijven.
Ik woon nog enkele dagen per jaar bij haar.
Dat was een moment in mijn leven dat ik nooit zal vergeten.
Een man stond op en begon te schreeuwen.
'Hé, hou ermee op. Stop.'
Wij hadden als muzikanten al ontelbare shows gespeeld.
Wij raasden gewoon door. We lieten ons niet...
Nee, die kerel deed ons stoppen. Hij deed ons stoppen.
Toen zei Leonard: Oké, spreek dan maar.
Die man zei: 'Luister, jullie komen hier binnen
'met jullie glanzende gitaren
'en die knappe meiden als achtergrondzangeressen.
'Ik wil weten wat jullie over mij denken.
'Dat wil ik weten.
'Ik wil weten wat jullie denken over mij.'
Je kon een speld horen vallen.
Leonard liep langs mij en Charlie heen.
Hij ging de trap af en stapte het publiek in.
Hij omhelsde de man ontzettend hard.
Hij brak haast zijn ribben, zo intens.
Ik wilde hem in een kooi opsluiten en de sleutel inslikken.
Iedereen was altijd naar hem op zoek.
Mensen vonden hem heel entertainend en barmhartig.
Zo gaat dat
als je kiest voor sterke, donkere, knappe mannen.
Alle meisjes snakten naar hem.
Het deed me zo veel pijn. Het maakte me kapot.
Ik stond op het punt zelfmoord te plegen om die reden.
Ik wilde sterven.
-Je zingt niet meer? -Excuseer?
-Als we naar Genève gaan? -Nee, nu.
-Nu? Nee, waarom... -Nu. Vanavond.
-Wil je graag luisteren? -Ja.
-Ik ben het niet van plan. -Heb je geen plannen?
Nee. Weet je een plek voor me?
Ja, heel veel.
Oké.
Flirten is moeilijk met een camera erbij.
Wat?
Ik was geobsedeerd door vrouwelijke aandacht
op een bepaald punt in mijn leven.
Het was helemaal niet meer gezond.
Het werd het belangrijkste in mijn leven en het maakte me obsessief.
Het leidde tot interessante dingen.
De meeste dingen die ik over mezelf leerde, en over andere mensen,
leerde ik in die periode van obsessieve...
Mijn leven leek wel een pornofilm.
Pornofilms zijn niet romantisch.
Tijdens een concert waren er meer vrouwen dan mannen.
Hier en daar zag je wat stellen, maar het waren vooral vrouwen.
Ze hadden vast zijn poëzie gelezen. Dan zagen ze hem die liedjes zingen.
Dan stonden ze daar in tranen te kijken naar het optreden.
Geen probleem met vrouwen.
BILLY DONOVAN TOURMANAGER
Ik zal je iets grappigs vertellen. Op een dag...
Ik zat in de lobby van het Mayfair Hotel.
Hij stapte uit een taxi en liep naar binnen
met een heel knappe vrouw.
En ze verdwenen.
Enkele uren later kwamen ze wat drinken in de lobby.
Daar was een bar.
Wanneer zij vertrokken was, belde hij iemand.
Een halfuur later kwam hij terug met een andere vrouw.
Ze gingen naar boven.
Dat was één namiddag.
Hallo. Alles goed?
Hij wilde constant een vrouw.
Deze man reisde de wereld rond. Hij kende vrouwen en mensen
in Parijs en Londen, in alle grote steden.
Dan zei hij: Ik bel die en die.
Ja, daar was zeker geen probleem.
Eigenlijk deed iedereen het best goed. Zelfs ik.
O ja.
Ik hunkerde enorm naar vrouwelijk gezelschap,
naar de seksuele bezegeling van vriendschap.
Ik had geluk, want dat waren de jaren 1960.
Die mogelijkheid was heel erg aanwezig.
Gedurende een korte periode in de sociale geschiedenis
was er een enorme samenwerking tussen mannen en vrouwen
over dat bepaalde onderwerp.
Ik had dus geluk dat mijn verlangen samenging met die heel zeldzame...
Religieus, sociaal, ik weet niet wat het was,
met dat fenomeen.
Het liet mannen en vrouwen toe, we waren jongens en meisjes,
om samen te komen en alle verlangens te bevredigen.
Ik had het gevoel dat Bird on the Wire
wat met mij te maken had, omdat ik erbij was.
Als je weet hoe het lied ontstond...
Dat was toen er elektriciteit kwam op Hydra.
Ik gaf hem de gitaar. We keken uit het raam en zagen vogels op de kabels.
Hij had wekenlang niks kunnen creëren, schrijven of zingen.
Hij zat in een heel diepe depressie.
Dat was ook de periode in mijn leven waarin ik
een heel zware beslissing moest nemen.
Ik moest mijn intuïtie volgen.
Ik besliste dat Leonard en ik geen kinderen zouden krijgen samen.
Marianne kwam me bezoeken in Cardiff.
Ik studeerde er en woonde aan de dokken.
Ik was bang dat ze zich zou gaan vervelen,
maar Marianne had in iedereen interesse.
Ze zag ontvankelijkheid en openheid als heel mooie eigenschappen.
Marianne raakte bevriend met alle kinderen. Ze volgden haar overal.
Ze moedigde me aan mijn eerste film te maken over krotopruiming,
omdat de hele wijk gesloopt werd.
Marianne hield van kaartlezen en stoned worden.
Ze had het veel over Leonard.
Over zijn favoriete broodjeszaak in Piccadilly,
zijn spirituele zoektocht,
zelfs binnen Scientology en EST.
Marianne was ook op een spirituele zoektocht.
Leonard was op veel vlakken haar mentor.
Op een dag vroeg ze me haar naar Bath te brengen.
Ze zei dat ze zwanger was van Leonard.
Ze was zwanger van Cohen, maar ze wist dat hij geen kinderen wilde.
Ze koos voor abortus ook al wilde ze...
Als iemand kinderen had mogen krijgen van Leonard, was zij dat wel.
Maar ze deed het niet, voor Leonard.
Weet je, ze wilde wat ik wilde.
Ze wilde...
Ze wilde bij hem zijn.
Met Leonard kun je niet samen zijn.
Niet op die manier.
Je kunt wel zeggen: Ik had liever één dag of één nacht met Leonard gehad,
dan een leven met een ander.
Dat zou gemakkelijk zijn om te zeggen, maar zo simpel is het niet.
Ik had dat ook over Irving kunnen zeggen.
Ik ben meer dan 20 jaar samen geweest met Irving.
Met alle ups en downs, hoe mooi het soms ook was,
meestal was het gewoon een kwelling.
-Een kwelling? -Nou...
Het was de periode van open huwelijken, wat dat ook was.
Ik denk niet dat dat ooit voor iemand succesvol was.
Een van de partners was altijd jaloers, kwaad, gekwetst en verward.
Alle kinderen raakten beschadigd in die periode.
KLEINE AXEL OP HYDRA
We wilden gewoon drugs gebruiken en rondneuken. Doen wat we wilden.
De kinderen hoorden er gewoon bij.
Zij wilden niet zo'n leven.
Velen van ons groeiden snel op op het eiland.
STEM VAN JEFFREY BROWN
Er werd veel lsd gebruikt op het eiland.
Er werd lsd in mensen hun drankje gedaan.
Ik weet nog dat ik verhalen hoorde over ezels...
Mensen reden op ezels die tripten.
Zo gebeurden er allerlei rare dingen en ongelukken.
Gaven ze de ezels lsd?
Ja, ook aan mensen.
Iemand deed ooit lsd in mijn drankje toen ik dertien was.
Ik wist helemaal niet wat er gebeurde.
KLEINE AXEL 16 JAAR
Er vielen veel slachtoffers
Marianne en veel andere vrouwen
verzorgden hun kinderen misschien niet
zo goed als ze hadden gekund.
Axel werd daar het slachtoffer van.
Marianne beleefde de ene romance na de andere.
Hij was vaak niet bij haar.
Bij wie was hij dan wel?
En Leonard... Hij was Leonards zoon niet.
Hij begon lange, wapperende Marokkaanse gewaden te dragen.
Hij heeft jaren gezwegen.
Later werd hij opgenomen in de psychiatrie.
Ik heb het altijd heel erg gevonden
dat hij het grootste deel van zijn volwassen leven opgesloten zat.
Mensen die om konden gaan met Hydra deden het er goed.
Veel waren dat er niet.
Ik zag veel artiesten aankomen
en ze ontdekten dat hun creativiteit
niet sterk genoeg was om hen te onderhouden,
of de drank, de seks en de pracht van het landschap
werden hen te veel en ze gaven het op.
Leonard was een van die mensen die...
Hij werd één met de omgeving
en dat werkte voor hem.
Hij was een echt succesverhaal. Echt wel.
Die plek heeft hem helemaal niet beschadigd.
Veel anderen verlieten dat eiland
met onherstelbare schade.
Het was funest voor huwelijken.
Weinig huwelijken hielden daar stand, ook dat van mijn ouders niet.
AUTEUR VERLAAT GRIEKS EILAND
Marianne vertelde me over de tragedie van de Johnstons,
de familie bij wie Leonard eerst verbleef in 1960.
Ze verlieten het eiland na negen jaar.
Dat gezin had zo veel talent. Ze waren zo beloftevol.
Het liep allemaal mis kort nadat ze het eiland verlieten.
Het is mijn verjaardag vandaag. Fijn om thuis te zijn.
Deze familiefoto werd vorig jaar genomen op mijn verjaardag, op het eiland.
Ze spreken altijd Grieks met elkaar. Dat is natuurlijker voor ze.
Ze hebben tien jaar school gevolgd in het Grieks.
Na hun vertrek, bijna blut,
pleegde ze enkele jaren later zelfmoord.
Hij stierf een jaar later, wellicht aan tuberculose.
De ziekte werd in de hand gewerkt door sigaretten en alcohol.
Hun kinderen leken zo glorieus, zo mooi,
zo pienter en aangenaam op het eiland.
Ze stierven één voor één jong aan alcoholisme, zelfmoord en drugs.
Er leeft er nog maar één.
Talloze andere kinderen van families op Hydra...
STEM VAN GEORGE SLATER
...hadden het moeilijk zich om zich aan te passen aan de echte wereld.
Volgens mij volgt er een depressie als je er tijd hebt doorgebracht.
Ik heb het zo gevoeld.
Er gaat geen dag voorbij dat ik niet wou dat ik daar was.
Letterlijk.
Ik heb nooit elders willen zijn.
Het is dat eiland.
Het is dat eiland, weet je.
Het kruipt onder je vel.
Ik kan het niet omschrijven, maar het is dat eiland.
Wanneer je van de boot stapt, voel je weer dat je thuiskomt.
Dat was een heel rare avond.
STEM VAN RON CORNELIUS
Er waren 660.000 toeschouwers.
Het was een verontrustende avond.
Er was zelfs brand op het podium.
Het moest geblust worden voor wij speelden.
'Misschien moeten we hier weg gaan. Straks vallen er gewonden.'
Maar Leonard aanvaardde het. Hij ging erin mee.
Ik zei het eerder al: Ofwel begreep je ze ofwel niet.
Hij begreep ze.
Ik gebruikte toen mandrax.
Ze noemden me Kapitein Mandrax.
Het was zoals een Quaalude.
Ik was veel relaxter dan ik normaal was.
Ik hoop dat Marianne hier is.
Ik hoop dat ze hier is. Misschien.
Ik hoop dat ze er is.
Marianne.
Hoelang konden we verliefd blijven voor we onze problemen aanpakten?
Ik herkende de situatie waar we ons in bevonden.
We konden niet meer met elkaar communiceren.
We kwamen niet meer vooruit.
We begrepen elkaar helemaal niet.
Leonard dompelde zich onder in schrijven en muziek.
We bleven maar proberen.
We wilden het geen van beiden opgeven.
Marianne was één vrouw
die helemaal niet overdonderd was door Leonards roem.
Ze bleef zichzelf, om het zo te zeggen.
Soms ging ze met ons mee, een week of zo,
misschien tien dagen en dan ging ze weer.
Leonard had ook andere dames op tournee,
maar als Marianne er was, was hij niet bereikbaar.
Ze had een ander effect op hem
dan eender welke vrouw die ik ooit in Leonards buurt zag.
Er was behoefte aan zo'n band tussen Leonard en zijn publiek.
Het was echt verbazingwekkend.
Op een avond stonden er zo veel mensen met hem op het podium
dat het wel een grote love-in leek in het midden van ons concert.
Een hoop mensen die de liefde bedreven zonder zich uit te kleden,
maar als we nog even waren gebleven, wie weet wat er dan was gebeurd.
Stel je voor, we speelden in Amsterdam.
Hij nodigde het hele publiek uit om mee te komen naar zijn hotel.
Dat deden ze ook.
We gebruikten heel veel lsd tijdens die tournees.
Leonard had een makker in Londen en hij had 'woestijnstof'.
Als je een naald nam en die tegen je tong duwde...
Met de minieme hoeveelheid die je met die naald kon optillen
op je tong was je weg.
Dan was je echt 14 uren weg.
Je kwam helemaal niet terug.
Eén keer gebruikten we dat woestijnstof 23 avonden op rij.
We speelden in de Royal Albert Hall en de Weense Staatsopera,
in al die mooie zalen...
Weet je...
Ik zou nu nooit nog zo'n avond kunnen overleven.
Even naar mijn tekst kijken.
Ik reken graag op je, schat.
Zo moet je het doen.
-Zou het nog werken? -Geen idee.
We hebben problemen als het werkt of niet.
Juist ja.
Leonard zei altijd dat je in de sfeer moest komen.
We bleven in de sfeer.
Veel mensen denken dat als je één avond hard gaat,
je de volgende morgen een kater hebt.
We bleven in de sfeer, dag in, dag uit.
Er was maar één avond, we speelden in Jeruzalem,
en lukte het hem gewoon niet.
Luister, als het niet beter wordt,
stoppen we hier en betaal ik jullie terug.
Sommige avonden word je echt in de lucht getild.
En sommige avonden kom je gewoon niet van de grond.
Daar wil ik niet over liegen.
Vanavond komen we gewoon niet van de grond.
We waren backstage en dachten: Wat zal er gebeuren?
Zijn manager Marty Machat probeerde op hem in te praten.
Leonard was helemaal van de kaart. Ik wist dat.
-Wat bedoel je daarmee? -Hij tripte op lsd.
Zijn ogen waren gitzwart. Zijn pupillen.
En...
Plots zei hij tegen me:
Billy, kun je een scheermesje voor me halen?
Ik vroeg: Ga je jezelf de keel over snijden?
Hij zei: Nee, als ik me scheer, kan ik misschien het podium weer op.
Dit is het laatste concert.
Dit moet je doen en dan boem.
Ik weet het. Ik moet me scheren.
Wat een leven.
Dit is schitterend.
Waarom vertelde je dit niet?
Dat deed hij dus. Hij scheerde zich. Hij scheerde zich bijna droog.
Met een beetje water.
Hij ging het podium terug op met uitslag op het gezicht
om het concert af te maken.
Probeer het 's. Het is geweldig.
O ja.
Dit is echt geweldig.
Iedereen deed maar iets. We hingen nergens aan vast.
Het idee was: vanavond spelen we dit lied
beter dan gisteravond.
Morgenavond spelen we het beter dan vanavond.
Er was maar één avond
dat ik het uit de hand heb laten lopen.
Ik wilde een prachtig akkoord spelen.
Het was een Fis.
Ik denk dat het in het lied Suzanne was.
Terwijl ik dat akkoord speelde,
landde ik op mijn gezicht op het podium.
Leonard draaide zich om en keek me aan:
Oké, we moeten wat minder mandrax gaan gebruiken.
Marianne en ik hielden contact
in de jaren '70 en '80 met occasionele postkaarten en brieven.
LIEFSTE NIC
Ik was blij toen ze een samenwerking voorstelde.
ZIN IN EEN SAMENWERKING?
We wisselden ideeën uit.
HOPELIJK OP EEN DAG
Marianne maakte zich zorgen om Axel.
Hij had op reis in India te veel drugs gebruikt.
Ze was kwaad op kleine Axels vader, die hem aangemoedigd had.
Axel woonde nu in een instelling in Oslo.
Marianne bracht steeds meer tijd met hem door.
Marianne volgde Leonard nog steeds op zijn reizen.
Heel af en toe waren ze nog samen in het huis in Hydra.
Blijkbaar woonde Leonard nu een deel van het jaar in Montreal
met een zekere Suzanne.
Ik heb drie biografieën gelezen en het verbaast me altijd...
STEM VAN JUDY SCOTT
...dat ze die onderverdelen in de periode met Marianne
en daarna die met Suzanne.
Eigenlijk overlapten die periodes elkaar.
Toen onderhield hij beide gezinnen.
Hij zei dat als hij bij haar en Axel was in dat huis op Hydra,
hij daar thuis hoorde.
Als hij bij Suzanne en de baby in Montreal was,
voelde hij zich daar thuis.
Hij was dus in de war.
Suzanne was eigenlijk veel lichamelijker.
Ze was 14 jaar jonger dan hij.
Heel veel verschillende factoren
zorgden ervoor dat er een einde aan kwam.
Je had iemand nodig als Suzanne die...
Meedogenloos is het woord
dat bij me opkomt.
Ze deed wat zij wilde doen
om Leonard aan haar te binden, koste wat het kost.
Ze deed echt alles wat daarvoor nodig was.
Jeetje, ze deed...
Ze wist precies wat ze moest doen en wanneer.
Alsof hij verwikkeld raakte in een spinnenweb.
Een spin heeft altijd iets fascinerends.
Heel fascinerend.
Leonard raakte verwikkeld in die...
Het was zo fascinerend.
Ik weet niet wat daarachter zat,
maar hij wist het, zoals Irving zei: Zorg dat je het verkeerde doet.
Hij zorgde ervoor dat hij het verkeerde deed met Suzanne.
Leonards queeste in het leven
ging niet samen met zich settelen en een thuis hebben,
en een gezin, die dingen.
Leonard had altijd het gevoel dat hij op zoek was naar iets
wat hij niet te pakken kon krijgen.
Ik denk niet dat hij wist waar hij naar op zoek was.
Ik denk niet dat hij het echt wist.
Dat betekende dat hij donkere...
Hij leefde in duisternis.
Soms verdween hij zes weken.
Dan kon ik hem nergens vinden. Niemand.
Hij had een heel zware depressie.
Toen we toerden in Europa, in Duitsland...
STEM VAN JOHN LISSAUER
Ik had nog nooit zo veel blondines gezien.
Hij was de poëet voor de quasi depressieve vrouw van die tijd.
Mensen hadden problemen en snikten:
'Je redde mijn leven.
'Het ging zo slecht met me. Jouw duisternis hielp me erbovenop.'
Heel erg bedankt.
Hij had een imago dat hij uitstraalde.
Met zijn zwarte pak en zijn ernstige blik.
Je zag nooit zijn humor.
Hij was een grappige kerel, maar op het podium zag je duisternis.
Eenzaamheid.
Hopeloosheid.
...zij die een generatie zouden opofferen in naam van een andere.
Ik wilde alle liedjes inkaderen...
PRODUCETE NEGEN ALBUMS VAN LEONARD
WAARONDER 'SONGS FOR REBECCA'
...als kleine portretten.
Ze hadden allemaal een gemoed.
Ik gaf ze... We gebruikten ongewone instrumenten.
Enkele gedempte trombones om sfeer te creëren,
of heel ijzige strijkers en donkere glanzende dingen
om er als het ware films van te maken.
We zouden net weer enkele weken de studio in duiken.
Hij zei: 'Ik ga een tijdje naar Hydra.
'Als ik terug ben, maken we het af.'
Ik heb toen zeven jaar niks van hem gehoord.
Marty Machat, die toen zijn manager was...
MARTY MACHAT MANAGER LEONARD
...vertegenwoordigde ook Phil Spector.
Hij had voor Phil een deal geregeld met Warner Brothers
die hen allebei heel veel opleverde, heel veel.
Ongehoord voor de jaren '70.
Marty had Leonard gebeld en gezegd: Vergeet die plaat met John.
PHIL SPECTOR PLATENBAAS
We maken een plaat met Phil Spector. Hij levert je een hit op.
Hij maakte natuurlijk Death of A Ladies' Man,
wat niet zijn beste werk is.
Dat gebeurde in een rare periode.
Het ging toen slecht met me. Mijn familie viel uit elkaar.
Ik woonde in Los Angeles, een vreemde stad voor me.
Ik was de controle over mijn gezin en mijn werk kwijt.
Over mijn leven. Het was een donkere periode.
Toen hij in de studio kwam, was het duidelijk dat hij excentriek was.
Ik wist niet dat hij gek was.
Er waren altijd wapens in de buurt.
Die wapens waren er altijd.
De muziek was ondergeschikt.
Iedereen was bewapend, zijn vrienden, zijn bodyguards.
En iedereen was dronken.
Je struikelde over kogels.
Je beet in revolvers in je hamburger.
Phil was losgeslagen.
Ik weet nog dat Phil een revolver in mijn hals duwde
en zei: Leonard, ik hou van je.
Ik zei: Hopelijk wel, Phil.
Als iemand teleurgesteld was in het project, was ik dat wel.
Ik had het niet in me om die liedjes te zingen.
Ik vind een lied als Memories echt top.
'MEMORIES' IS HET ENIGE SPECTORLIED
DAT VAAK GEBRACHT WORDT
De melodie is goed, de tekst ontroerend.
Het gaat verder dan middelbareschoolmuziek.
MARIANNE VERLAAT HYDRA
Op een dag stond Suzanne, met de kleine Adam,
dezelfde leeftijd als mijn zoon toen ik terug naar Hydra kwam, aan de deur.
Ze vroeg wanneer ik vertrok zodat zij er kon gaan wonen.
Ik herinner me dat...
Ik me wat groter voelde toen ik haar had gezien,
wat sterker,
wat ouder en wat wijzer.
Ik leerde iets toen ik haar zag met die baby.
Toen tilde ik Axel heel rustig op en ik verhuisde.
Marianne besliste dat het genoeg was geweest.
Ze moest terug naar Oslo. Haar moeder wilde dat graag.
Ze wilde dat ze hier een normaal leven zou leiden.
Als secretaresse of receptioniste, iets in die aard. Iets normaals.
Marianne besliste eindelijk: Ja, dat ga ik doen.
Ze kwam terug naar hier, werd secretaresse,
trouwde met een Noorse man
en werd de stiefmoeder van zijn kinderen.
Ze had een heel gewoon, doorsnee leven.
Af en toe ging ze terug naar Hydra op bezoek bij vrienden.
Uit het niets...
Ik had Rebecca gemaakt en toen hoorde ik niks meer van Leonard.
Ik dacht: Ik heb iets misdaan. Wat? Wat heb ik misdaan?
Hij belt me en vraagt: Alles goed?
1984. 'Wil je een plaat maken?'
Ik zei: Ik heb een hele tijd op dit telefoontje gewacht.
We doken de studio in.
We maakten Hallelujah redelijk vroeg.
Hij speelde het en het ging...
Hij had net een kleine Casio synthesizer gekocht,
op 7th Avenue en 49th Street, zo'n
éénvingerding. Hij was er meteen weg van.
Hij zei: Ik wil dit gebruiken voor het nummer.
We hebben het op die manier opgenomen.
We zeiden: Jezus, dit is echt heel goed. We hebben hier iets.
Leonard grijnsde gewoon.
Zelfs Marty, die niks goed vond wat ik maakte, zei: Dit is het.
We reden met hem naar Columbia.
Daar werkte een nieuwe kerel, Walter Yetnikoff.
Dit was zijn eerste grote deal.
Hij luisterde en zei: Nee, dit zegt me niks.
Zijn bekende citaat:
Leonard, ik weet dat je top bent, maar ik weet niet of je goed bent.
Zoiets.
Hij zei: Dit brengen we niet uit.
Marty heeft later gezegd:
'John, ik wist het. Je hebt Leonards carrière verpest.
'Dit album kunnen we niet uitbrengen. De grootste teleurstelling ooit.
'Dat je hem dit aandeed.'
Eerder vond hij het wel nog goed.
Ik vroeg: Nou, hoe bedoel je?
Hij zei: Ze haten het en brengen het niet uit.
Hij gooide mijn contract heel ceremonieel in de vuilnisbak.
Ik heb het nooit kunnen tekenen. Hij zei:
Je zult ook niet meer werken voor Columbia.
Ik zou met nog artiesten samenwerken.
Het was voorbij. Ik kon niks meer doen.
's Morgens dachten we het beste Leonard Cohen-album ooit te hebben.
In de namiddag was ik m'n baan kwijt.
Dat was het einde van de wereld.
ZENCENTRUM MOUNT BALDY
Toen kwam de Mount Baldy-periode.
Een grote fase in Leonards leven.
LEONARD BEZOCHT HET KLOOSTER VAAK SINDS 1973
Ik zag 'm niet meer. Ik stopte met muziek,
vooral omwille van hoe het deze plaat verging.
HALLELUJAH WERD LEONARDS MEEST SUCCESVOLLE LIED
HET WERDEN 300 VERSIES OPGENOMEN
DOOR ANDERE ARTIESTEN
Deze plaat was ontzettend belangrijk. Dit was dé lofzang.
JOHN HEEFT ZIJN CONTRACT NOOIT GETEKEND
EN KRIJGT DUS GEEN ROYALTIES
Ik heb nog geen royalty's gekregen.
Ze bleef maar zoeken
naar zichzelf en haar identiteit
doorheen de jaren op Hydra en op andere plekken.
Haar eerste man was een schrijver,
en haar tweede man schrijver en zanger.
Ze wist nooit wie zij was, behalve in vergelijking met hen,
in verband met hen.
Ze moest terug naar hier komen om zichzelf echt te vinden.
Ze was zo'n aardig mens, heel lief en genereus.
Ze luisterde echt naar je.
Niet veel mensen doen dat.
De meeste mensen wachten gewoon tot zij weer iets kunnen zeggen.
Zij luisterde echt en ze dacht er echt over na.
Ze was een heel vrijgevig persoon.
Ik was 40 jaar niet meer op Hydra geweest.
Het was niet meer de prachtplek waar je kon leven voor 1000 dollar per jaar,
maar de speeltuin van de rijken.
Een van de enige overlevenden van het oude Hydra is Don Lowe.
Hij woont in een afgelegen huis zonder elektriciteit en stromend water.
Don verkiest kaarsen en heeft een waterput.
Marianne stelde me in 1968 voor aan Don.
Sindsdien gaf hij zelf meer dan 30 boeken uit.
-Daar ben je. -Ik zal binnenkomen.
DON LOWE SCHRIJVER
Don woont al 60 jaar op Hydra.
Hij verliet het eiland laatst 25 jaar geleden.
Ik maakte dit voor iedereen die vast komt te zitten
en geen onderdak meer heeft.
-Wauw, prachtig. -Mooi, hè? Zelf uitgegraven.
Gemaakt door een van je kinderen?
-Nee, door mij. -Jou? Prachtig.
Mijn idee van het paradijs.
Je kunt hier koken en een boek schrijven
als dat iets voor jou is.
Je hebt een uitzicht.
Je ziet de zee en de buren.
Dat is het huis waar Marianne woonde.
Marianne woonde in dat huis?
Daar. Je kunt het daar zien.
Marianne was heel aardig.
Ze werd milder.
Het is nooit gemakkelijk geweest na Leonard.
Elke keer hij een concert gaf, raakte ze er weer in verstrikt.
Elke keer hij optrad?
Elke keer hij optrad, werd zij uitgenodigd.
Dan werd ze geïnterviewd in Noorwegen en zo.
Ze kon niet echt... Ze trouwde nadien met een aardige man.
Ze scheidden en trouwden weer. Jan, een heel lieve man. Een Noor.
Ik was erg op Marianne gesteld op het einde.
Toen we jonger waren, hadden we elk ons eigen leven.
Op het einde werden we echt close.
LEONARDS LANGSTE PERIODE IN HET KLOOSTER
Ik heb prachtige momenten gehad op tournee,
reizen en spelen met muzikanten,
maar eigenlijk had ik het niet in me
om echt van mijn succes en mijn roem te kunnen genieten.
Ik kan het geen plaats geven, ik kon het niet gebruiken.
Prachtig, hè?
Wat hij daar deed, ging goed voor hem, omdat hij zo veel discipline had.
Hij is er jarenlang een dienaar geweest.
Hij moest opstaan om drie uur 's morgens.
Als hij vertelde wat ze daar deden...
Ik denk niet dat ik dat had gekund.
-Je kleine... -Ja.
-Je zwarte tas? -Ja.
Bruine tas. Waar is die nou?
O, hier, Roshi. Hier. Hier.
Mijn handtas.
-Je handtas? -Ja.
-Nog in de auto? -Ja.
Oké.
Wil je iets eten, Roshi?
Wil je iets eten?
-Nee, wacht. Oké. -Oké.
Roshi was zijn spirituele adviseur.
Zijn boeddhistische monnik-leider.
Hij gaf hem een thuis.
Het was alsof je ouders over je schouder mee kijken
wanneer je geneigd bent op de dool te geraken.
Hij was als het ware zijn kruk.
Het verhoogde ook zijn focus en zijn concentratie.
Ik probeer dingen te leren over liefde.
Liefde is die activiteit die...
Die de kracht van mannen en vrouwen maakt,
en die in je eigen hart opneemt.
Je kunt een man en vrouw belichamen.
Je kunt hel en hemel belichamen.
Je kunt het met elkaar verzoenen.
Het is wanneer man en vrouw inhoud worden.
Met andere woorden, als een vrouw jouw inhoud wordt,
en als jij haar inhoud wordt, dat is liefde.
Je erkent de complete gelijkheid van die uitwisseling,
want als ze kleiner is dan jou, kan ze je niet vullen.
Als jij groter bent dan haar, kun je haar niet vullen.
Je moet dus inzien dat er een absolute gelijkheid van macht is.
Andere soorten macht, duidelijk, andere soorten magie.
Andere soorten kracht, andere soorten beweging,
dat is dag en nacht verschil. Dag en nacht.
Het is de maan en de zon.
Het is land en zee.
Het is plus en min, hemel en hel,
al die antinomieën,
maar allemaal gelijk.
Ik heb het ervaren. Je hoeft de wereld niet te veranderen.
Revoluties zijn niet nodig.
NA 6 JAAR VERLIET LEONARD HET KLOOSTER
Iedereen weet vast wel wat er is gebeurd
toen hij terugkwam van die berg.
Hij had geen geld.
Dee persoon die hij in vertrouwen had genomen,
die persoon voor wie hij een kogel had willen opvangen...
Dat heeft hij me verteld.
Hij bracht feestdagen door met haar kinderen en de zijne.
KELLEY LYNCH, LEONARDS MANAGER, VERDUISTERDE 5 MILJOEN
Ze had hem verraden.
Dan bleek...
KAPOT VAN
...die vriendschap die voor hem heel echt leek,
eigenlijk iets heel slechts te zijn.
Nou, het geld lijkt verdwenen te zijn.
De manager was een dierbare vriendin van me.
Ik ben nog steeds op haar gesteld, maar ze...
Ze is veroordeeld tot een schadevergoeding van miljoenen.
Maar weet je...
Ze heeft blijkbaar geen geld, dus het kan niet geïnd worden.
Ik zou me vast meer zorgen moeten maken,
maar ik maak me geen zorgen. Wat kan ik meer zeggen?
2009 LONDEN
Plots bevond hij zich in die situatie.
Hij was al een zeventiger
en hij had geen geld meer.
Hij zei tegen me: Ik kan enkel nog weer op tournee gaan
om wat geld te verdienen.
Hij zei: Ik weet niet of ik het kan.
Het is lang geleden dat ik nog op een podium stond in Londen.
Het is zo'n 14 of 15 jaar geleden.
Ik was 60 jaar oud. Ik was een jongen met een gekke droom.
Leonard was ontzettend populair.
Hij ging van een kleine toerbus
met twee geluidsmensen en drie roadies,
naar een entourage van 59 mensen op zijn eigen jet.
Hij verdiende tot 15 miljoen dollar per jaar.
Eén van de tien best verdienende artiesten.
Hij was letterlijk blut en werd plots weer een enorme ster.
LEONARD GAF MARIANNE KAARTJES VOOR ZIJN CONCERT IN OSLO
KAARTJES VOOR DE EERSTE RIJ
Het was een liefdesverhaal met wel vijftig hoofdstukken
waarin ze niet samen waren.
Een deel van haar hart is altijd getrouwd geweest met Leonard.
Dat is het mooie aan de geschiedenis van Marianne en Leonard.
Ze hadden een plekje in hun hart voor elkaar
tot op het einde.
Het was geen bitter einde, maar een mooi einde.
Een prachtig einde.
Op een avond kreeg ik een sms met daarin:
Ik lig in het ziekenhuis. Ik ga dood.
Zorg alsjeblieft voor kleine Axel en voor Jan, mijn man.
Ze vroeg me: Kun jij het aan Leonard vertellen?
Ze vroeg ook om een camera mee te brengen.
Ik moet nog steeds iets zeggen.
's Morgens was er een prachtige brief van Leonard aan Marianne.
'Liefste Marianne.
'Ik volg je heel dicht.
'Dicht genoeg om je hand te nemen.
'Mijn oude lichaam heeft het opgegeven, net als het jouwe.
'Ik ben je liefde en je schoonheid nooit vergeten.
'Maar dat weet je. Ik hoef niet meer te zeggen.
'Goede reis, oude vriendin.
'Ik zie je later.
'Eindeloos veel liefde en dankbaarheid, jouw Leonard.'
Dat was prachtig.
Echt prachtig.
Had hij maar zoveel geluk als ik, met een voetmassage van Sue.
Het prachtige was dat die oude, zieke man
zijn oude, zieke geliefde bereikte
met een boodschap die
ze altijd had willen horen.
En...
Ik denk dat dit
voor Marianne een cirkel was
die begon met Oslo verlaten
en dat avontuur aangaan met Axel,
Leonard ontmoeten, Leonard verliezen,
Jan ontmoeten.
Problemen met haar zoon.
Toen ze deze liefdesbrief kreeg van Leonard
voelde ze vast dat de cirkel rond was.
Dus...
Dat is wat liefdeswoorden kunnen doen.
MARIANNE EN LEONARD STIERVEN MET DRIE MAANDEN VERSCHIL
Griekenland is een mooie plek om naar de maan te kijken.
Je kunt lezen in het maanlicht.
Je kunt lezen op het terras.
Je kunt een gezicht zien zoals je het zag toen je jong was.
Er was toen goed licht, van olielampen en kaarsen
kleine vlammetjes die dreven op een kurk in olijfolie
ik ben niet vergeten waar ik van hield in mijn oude leven
het leeft in mijn ruggengraat
Marianne en het kind
de dagen van vriendelijkheid
het klimt in mijn ruggengraat en uit zich in tranen
ik bid dat ook voor hen een liefhebbende herinnering bestaat
voor de dierbaren die ik afstootte
voor een vorming in de wereld.
Ondertiteld door: BTI Studios Vertaald door: Emmy Colle