Stel je voor dat de overheid een dinosaurus zou vinden...
...en 's werelds toppaleontologen bij elkaar zou zetten...
...om een geheime autopsie uit te voeren.
Met slechts fossielen ter beschikking hebben zelfs experts...
...moeite om te begrijpen hoe deze reuzen leefden.
Voor 't eerst kunnen wetenschappers sectie verrichten op het lichaam...
...van een van de grootste roofdieren op aarde.
Wat voor geheimen komen er boven tafel?
Welke mythes kunnen ze ontkrachten?
Wat kunnen ze onthullen over een van de gevaarlijkste dino's aller tijden?
De Tyrannosaurus rex.
Dit team van experts gaat vandaag geschiedenis schrijven.
Ze gaan de meest complete T.rex ooit ontleden.
Luke Gamble is een dierenarts. Hij heeft de leiding.
Ik ga uitzoeken hoe dit beest is gestorven en hoe hij kon overleven.
Hoe ging dat? Waar leefde hij van?
Matthew Mossbrucker heeft zeer opmerkelijke fossielen gevonden.
We weten nog niks van deze dinosaurus. We kunnen alleen gissen.
Steve Brusatte is een expert op het gebied van de T.rex.
De grootste en gevaarlijkste vleeseter ooit.
Ik bestudeer z'n botten al tien jaar.
Ik wil weten hoe hij leefde. Daar liggen paleontologen van wakker.
Paleobioloog Tori Herridge heeft eerder een mammoet ontleed.
Ik ben benieuwd of de theorieën die wetenschappers verzameld hebben...
...overeind blijven als je een Tyrannosaurus rex in het echt ziet.
Het team maakt voor het eerst kennis met deze geweldige dino.
-Hij is enorm. -Echt megagroot.
Toen ik de T.rex zag, stond ik versteld.
Ik schoot bijna vol, zo mooi was hij.
Mijn eerste gedachte was: Dit is een alien.
Hij zag er zo anders uit dan de skeletten. Toch was dit een echte.
Hij is 13 meter lang en 4 meter hoog.
Dit monster is een van de grootste carnivoren aller tijden.
Kijk eens wat een enorme klauwen.
Hij weegt zeven ton.
Zijn naam betekent: Koning van de tiransauriërs.
Zijn huid is echt geweldig, hè. Net een harnas.
Zo dik.
Meer dan vijftig snijtanden zijn tekenend voor z'n grote kop.
Kijk eens. Dat is echt angstaanjagend.
Het is een van de meest bekende dinosaurussen.
Maar het lichaam van de T.rex kent nog steeds geheimen.
-Wat zitten daar? -Borstelharen.
Die lopen tot aan de staart.
Dit forensisch onderzoek zal uitwijzen hoe de T.rex uitgroeide...
...tot de grootste diersoort uit die tijd.
Oké, Luke, je hebt alles al ontleed, van boerderijdieren tot olifanten.
Dit is duidelijk geen olifant.
-Waar beginnen we? -We beginnen zoals bij elke autopsie.
Eerst de uiterlijke kenmerken. Is het een volwassen dier?
Wat is het geslacht?
We beginnen door in de buik van het beest snijden.
Dat geeft antwoord op onze vragen.
Als we weten hoe hij gestorven is, dan weten we hoe z'n leven eruitzag.
Dit is een smerig klusje, hè.
Luke doet regelmatig autopsies bij dieren.
Hij begint met vaststellen of ouderdom de doodsoorzaak is.
-Hoe stellen we de leeftijd vast? -Het geheim ligt in de botten.
Heb je ooit al eens een boomstam met jaarringen bekeken?
Als je de ringen telt, dan weet je hoe oud de boom was.
Dat geldt ook voor dinosaurussen.
Eén ring voor elk jaar. Dit moeten we doorsnijden.
Om de ringen te kunnen zien, moet het team de poot doorsnijden.
-Hoe krijgen we de poot eraf? -Dat is jouw specialisme, geloof ik.
De poot heeft een dwarsdoorsnede van 0,7 meter.
Hij bestaat uit sterke spieren en bot.
Matt, jullie moeten markeren waar ik moet gaan snijden.
Probeer de poot op te tillen en vast te zetten.
-Ik ga de spullen pakken. -We hebben een groter mes nodig.
Luke heeft koeien, paarden en olifanten ontleed.
Maar heeft hij een mes dat groot genoeg is om in de T.rex te snijden?
De gespierde poten van de T.rex wegen bijna twee ton per stuk.
Hé, jongens.
Vertrouw me maar, ik ben chirurg.
Die heb je wel nodig.
Waar ga ik snijden?
Hierdoorheen.
Luke moet bot- en spiermassa doorzagen zo dik als een boomtak.
Een kettingzaag had ik niet verwacht.
Maar het is wel logisch, want je kunt hier niks met een scalpel.
Oké dan. We kunnen niet meer terug.
Oké, dat is klaar.
Dat is iets lastiger dan honden en katten ontleden.
Ach, dit was niks.
Luke heeft de poot net boven de enkel afgezaagd.
Mooi, dank je.
Hoewel dit al 1,80 meter lang is, is dit nog maar een deel van de poot.
Het is alleen de onderkant.
Voordat ze het bot eruit halen...
...bekijken Tori en Steve hoe de poot in elkaar zit.
Ik ga aan deze kant kijken, want daar zijn de scherpe onderdelen.
Dat is de poot en daar is het enkelbot.
Dat klopt helemaal.
Dat komt overeen met de holte van onze voeten.
-Dit zijn de tenen. -Drie tenen met enorme klauwen.
-Heel eng, ja. -Hieronder zit nog een vierde klauw.
Dit lijkt een beetje op een vogelklauw.
Zo'n extra klauw heeft een spreeuw of duif ook...
...die ze gebruiken om een tak vast te grijpen.
Inderdaad. Als je dit bekijkt en je bekijkt de groenige huid...
...dan denk je wellicht aan 'n krokodil...
...maar van dichtbij lijkt hij totaal niet op een krokodil.
Dit ziet er eerder uit als een reuzenkip.
Had die 'n functie voor de T.rex?
Niet echt. Hij gebruikte voornamelijk die drie grote tenen.
Want deze dinosaurus liep alleen maar op zijn tenen.
Een dinosaurus van zeven ton op z'n tenen.
De T.rex liep niet zachtjes.
Zijn stappen waren even hard...
...als de klap van een auto die met 48 km per uur tegen 'n muur botst.
Daarom had de T.rex speciale stootkussens onder z'n poten.
Vogels hebben die ook.
De T.rex liep net als een grote vogel.
Dierenarts Luke denkt dat hij een verwonding heeft gezien.
Zie je die groeven hier?
-Die zien er anders uit. -Dat kan een onderhuids trauma zijn.
We moeten een röntgenfoto maken.
Als 'n bot breekt, kunnen er onderhuids luchtbellen ophopen.
Dat veroorzaakt een sponsachtig gevoel, crepitus.
Niet laten vallen.
Oké, dit is perfect.
Terwijl Luke de röntgenfoto maakt...
...proberen Steve en Tori de leeftijd te bepalen met behulp van het bot.
We leggen een flinterdun plakje onder de microscoop...
...om de jaarringen te tellen.
Ik zie heel duidelijke ringen. Het is makkelijk om ze te tellen.
Maar dan zie ik... Projecteer het even.
Want die ringen kan ik moeilijk tellen.
Ik denk dat het er zo'n 20 zijn, maar de laatste zijn lastig te tellen.
-Wat is dat? -Dat is opmerkelijk.
Dit is de sleutel naar het bepalen van de leeftijd.
Want vanaf zijn tienerjaren tot zijn twintigste...
...groeide hij razendsnel.
Zijn gewicht nam met twee tot drie kilogram toe...
...iedere dag weer en dat tien jaar lang.
Stel je eens voor wat een groeispurt dat was. Maar tegen het einde...
...vertraagde de groei en werden de jaarringen minder duidelijk.
Toch wordt elk jaar nieuw bot aangemaakt.
Maar niet meer zoveel. De ruimte tussen de ringen is kleiner.
Vandaar dat dichte, donkere gedeelte.
Dit dier groeide niet meer, maar had toch nog een paar jaar te leven.
Dus ik denk dat hij zo'n twintig was, toch?
Dus dit dier stierf niet van ouderdom.
Ik denk het niet.
Er zijn alleen overblijfselen gevonden...
...in een gebied tussen Zuid-Canada en Texas.
Het meest complete skelet werd Sue genoemd.
De jaarringen gaven aan dat de dino op 28-jarige leeftijd overleden was.
De oudste bekende leeftijd van een T.rex.
T.rex groeide razendsnel...
...had een stormachtig leven en stierf al jong.
Kom eens hier?
Dat zijn de ringen, hè? Geweldig.
Elke donkere lijn.
Dat is echt ongelooflijk.
Het vermoeden van weefselschade werd bevestigd.
We hebben een röntgenfoto gemaakt.
Dit is het zijaanzicht van het dijbeen.
De knieën zitten daar, z'n heup daar.
Het is een schuine fractuur. Het bot is helemaal doormidden gebroken.
Het femur is zowat het sterkste bot, hoe kun je dat breken?
Je ziet dit weleens bij racepaarden. Dan valt het op een steen.
We zien dit weleens bij dieren die door een motor zijn aangereden.
-Dat moet dan een grote motor zijn. -Ja, om deze te raken wel.
Maar dit betekende sowieso een ommekeer.
Zo'n enorme verwonding zou elk dier immobiliseren...
...waardoor het niet meer kan eten.
Is deze T.rex misschien gestorven van de honger?
We maken hem open en kijken in de maag om de inhoud te bekijken.
Als hij verhongerd is, dan weten we dat de breuk zijn einde betekende.
Het antwoord ligt diep in 't lichaam van het dier.
Kijk uit voor de poot. Hier zijn de zagen, dr. Luke.
-Zijn dat genoeg messen? -Ik heb er nooit genoeg.
Het heeft geen zin om dit uit te stellen. We gaan aan de slag.
Ik ga in de buik snijden.
Paleobioloog Tori heeft als enige eerder 'n prehistorisch dier ontleed.
Dat was een 40.000 jaar oude mammoet.
Ik heb dit eerder meegemaakt. De stank laat je ogen tranen.
De stank is echt niet te harden.
We gaan ervoor.
Oké, ik zit erin.
Tori, kun je me dat enorme, scherpe mes aangeven?
Oké, goed. Dan wissel ik even.
Eens even kijken.
Dit is taai. Een olifantenhuid is er fluweelzacht tegen.
Jongens, kom dichterbij. Help even.
Ik maak een dwarse insnijding. Hou vast. Tori, kom dichterbij.
-Het wordt hier nat. -Let op je duim, die mag er niet af.
Het team snijdt niet alleen in huid.
Het gaat.
Verman je maar.
Er ligt nog een dikke laag isolerend vet onder.
Dit is ranzig.
En drie spierlagen waarin veel bloedvaten zitten.
Wat een stank, hè?
Wat at dat beest? Ik heb iets mijn mond.
Daarom bestudeer ik botten.
Oké, omhoog. Ik heb 'm.
O, dit stukje is taai. Bijna.
-Goed. Sla dit stuk om. -Dit gaat open als een kofferbak.
Luke verwacht dat hier de ribbenkast onder zit.
Maar wat hij ziet, is iets wat hij nog nooit bij een dier heeft gezien.
Lieve help, wat is dit hier?
Wat is dat?
Dit kunnen echt geen ribben zijn.
Het team voert een autopsie uit op een T.rex en stuit op 'n probleem.
Ze hebben een rij botten ontdekt.
Wauw, kijk eens.
Bij fossielen zie je meestal een of twee botjes.
Maar deze zitten allemaal bij elkaar.
Het team heeft ontdekt dat de poten van een T.rex op vogelpoten lijken.
Uit 'n stukje bot bleek dat hij niet stierf van ouderdom.
Maar z'n dijbeen was gebroken. Daardoor kan hij verhongerd zijn.
We maken een opening naar de buik van het beest.
Daar liggen de antwoorden.
Dan kunnen we uitzoeken of de breuk mede z'n doodvonnis was.
We willen ook onderzoeken hoe hij leefde en overleefde.
Ga maar door, jongens.
Stop daar.
Dat is te achterhalen via de inwendige organen.
Maar daar ligt een rij botten voor.
Zijn hele buik wordt beschermd door botten, samen met die spieren.
Dit was 'n soort gepantserde tank.
Matt Mossbrucker is curator bij 'n natuurhistorisch museum...
...op 'n plek waar de T.rex voorkwam. Hij herkent de botten.
Dit is een kenmerk van een krokodil.
Dat zijn buikribben.
Krokodillen hebben buikribben vanaf het borstbeen tot aan het bekken.
Maar ik heb ze nog nooit zo groot gezien en omringd door spieren.
Deze botten beschermen de buik van een krokodil.
De buikribben zitten niet aan de rest van het skelet vast.
Wetenschappers vermoeden dat de T.rex 30 buikribben had.
Maar ze hebben nog geen fossiel gevonden met alle buikribben.
Leuk dat ze er zijn, maar wij moeten erdoorheen.
Luke denkt dat onthoorngereedschap voor vee misschien geschikt is.
Dit is enorm taai.
Ik ga dit onthoorndraad erdoorheen halen. Dit is van staal.
Daarmee zaag ik erdoor, als een kaasschaaf.
Hij gaat dan door deze gaten.
Ik haak 'm vast aan de bovenkant van de rib.
En dan ga ik eraan zagen.
Het lijkt makkelijk.
Nou, dit is vlijmscherp draad. Kijk eens. Dat is er één.
Nog acht ribben te gaan. Tori en Steve bekijken de beruchte tanden.
Hier kun je uit opmaken hoe deze enorme dinosaurus at.
Het eerste wat me opvalt is: dat zijn heel veel scherpe tanden.
Zo'n vijftig, ja. Waar de T.rex goed in was, was happen.
Hij was onverslagen.
Deze grote tanden in het midden deden het snijwerk.
-We moeten deze tanden eens bekijken. -Hebben we een krik of zo?
Daar geeft het niet mee. Helpt dat, als ik hem wat open?
De voorste tanden schrapen.
De resterende tanden dienen om te verbrijzelen en te verscheuren.
Goed gedaan, dank je.
Oké, goed.
Deze tanden, aan de zijkant, waren om te verscheuren.
Hier verscheurde hij triceratopsen mee. Deze waren verpletterend.
Ik denk dat het heel leuk is om deze eens te bekijken.
Om de grootte en functie van de tanden te bepalen...
...moet het team er een trekken.
-Deze zit een beetje los. -Inderdaad.
We hebben een scherp mes nodig en mankracht.
-Ik laat je even alleen. -Wil je de tanden eens bekijken?
-Matt kan de ribben wel doorzagen. -Ik doe nu even...
...alsof dit een enorme hond is.
Dit ziet eruit als een hondengebit, met één wortel per tand.
We moeten het paradontaal ligament van de tanden loskrijgen.
-Dat houdt de tanden op z'n plek. -Die moeten we los krijgen.
Ligamenten verbinden botten met elkaar.
Kijk eens, hij komt eruit.
Een perfecte operatie. Kijk eens.
Hij is 30,5 centimeter lang.
Deze snijtand is perfect om vlees mee te verscheuren.
Deze zijn om te doorboren.
Hoe krachtig zou een beet als deze zijn geweest?
-Dit had een grote impact. -Hij ging heel diep.
-Hij kon z'n prooi doorboren. -Een pantserdoorborende granaat.
-Dus deze kan makkelijk door 'n auto? -Hij kon je Land Rover doorbijten.
Dat denk ik echt.
Dan zou ik deze T.rex niet meer leuk vinden.
Geen enkel dier kan zo hard bijten als krokodillen en alligators.
Sommige soorten kunnen happen met een kracht van 1680 kilo.
Genoeg om de schedel van een zebra te verbrijzelen.
Maar dat is niks vergeleken bij de kracht van een T.rex.
Wetenschappers hebben 't gebit van de dino gereconstrueerd.
De bijtkracht was drie keer zo sterk als die van een krokodil.
De 22 kaakspieren maakten dat de T.rex het hardste beet van allemaal.
Deze tanden zijn zo sterk. Waarom zat deze dan los?
Had hij een infectie aan de wortel? Kan het sepsis zijn geweest?
Sepsis of bloedvergiftiging kan dodelijk zijn.
Als dierenarts weet je hier wel raad mee, hè?
Is dit 'n belangrijke aanwijzing voor de doodsoorzaak?
Kun je die erdoor krijgen?
Het team onderzoekt dat met een endoscoop.
Nog dieper, nog iets. Wacht even. Nee, toch niet.
Daar is het.
Zie je dat, daar? Op die plek.
Dat witte, kegelvormige ding. Het ziet er spits uit.
-Ik weet het. -Jij weet wat het is.
Dit is een nieuwe tand die doorkwam.
Ze kregen niet eerst een melkgebit en dan een volwassen gebit.
Ze wisselden tanden, zoals haaien. Dat gebeurde om de paar weken.
De tand zat niet los vanwege een infectie.
De tand die erachter groeide, duwde de tand weg.
Er kwamen steeds nieuwe tanden door. Geweldig voor het gebit.
Er ontbreekt opvallend genoeg één soort tand aan het gebit.
Er zijn geen kiezen.
De komodovaraan, 's werelds grootste hagedis...
...heeft ook geen kiezen.
Hij eet op een speciale manier.
Hij scheurt grote stukken vlees van een karkas af.
Met behulp van z'n nekspieren slikt hij het vlees zo door.
De T.rex kon ook zo eten door middel van zijn twaalf sterke nekspieren.
Zelfs met 227 kilo vlees in zijn bek...
...kon de dinosaurus zijn kop makkelijk naar achteren gooien.
De T.rex kauwde niet, hij slikte vlees gewoon door.
-Het laatste stukje. Goed werk. -Dank je, dit was m'n eerste keer.
Maar was hij een jager of was hij een aaseter?
Het antwoord ligt in de maag.
Oké, nu komen we ergens.
Om die te vinden, moeten ze de ribben en buikribben eruit halen.
Jongens, ik tel af: vijf, vier, drie, twee, één.
Gaat het?
Wie heeft T.rex-ribbetjes besteld?
Oké, goed werk. Mooi.
Maar onder de buikribben ligt nog een obstakel.
Jongens, dit is het buikvlies.
Hierachter liggen de organen. Dit vlies ligt om de buikholte heen.
Maar het bevat ook bloedvaten en lymfeklieren en zenuwen.
Dit gaan we doorsnijden.
We moeten voorzichtig zijn, zoals bij een operatie.
We snijden dit stuk weg.
Dit vlies was van levensbelang voor het dier.
Kijk eens.
Hou eens omhoog.
-Pak dit uiteinde. -Het is net 'n kaart.
Dit hield de organen op z'n plek.
Dus hij had niet alleen ribben, buikribben en drie spierlagen...
...maar hij heeft dit ook nog, een soort pleister.
Als het darmkanaal scheurde of beschadigde, dan ging dit eromheen.
Daarmee werd het afgesloten.
Eindelijk ziet het team het spijsverteringsstelsel.
De inhoud zal uitwijzen of de T.rex een jager was of een aaseter.
Of dat hij misschien verhongerd is.
Steve, kijk hier eens. Dit zijn de darmen.
-Oké, geweldig. -Dat is mooi.
Ik probeer eronder te komen.
Trek er maar uit. Dit is de dunne darm.
-De dunne darm? Oké dan. -Ja, dat is grappig.
De benaming 'dunne darm' is misleidend hier.
Trek er maar uit, jongens.
Jongens, kan er iemand bijschijnen?
Mooi zo.
-Hij blijft maar komen. -Ik heb hem.
Niets zo lekker als een T.rex bij het ontbijt.
Oké, dat is de dunne darm.
-Hoe dik die ook is. -Die is echt niet dun.
In de dunne darm worden alle voedingsstoffen opgenomen.
Minder dan vier procent vet en bijna geen eiwit komt verder dan hier.
Dit is 'n krachtig orgaan. Dit is erg leerzaam.
Ik ga proberen om de maag eruit te halen.
Het team haalt ook de andere verteringsorganen eruit.
Zoals de maag.
Wat ligt daar in verborgen?
Kan de inhoud duidelijkheid geven over de doodsoorzaak?
Draaien. Draai maar om.
Draaien.
Stel je voor dat je autopsie doet op 'n 65 miljoen jaar oude dinosaurus.
Dit team doet dat nu. Ze staan op 't punt om de maag open te snijden.
We gaan hem opensnijden.
Ze weten al dat dit dier niet van ouderdom stierf.
Een gebroken poot kon 'm belemmeren om voedsel te zoeken.
Als hij verhongerd is, dan zal de maag leeg zijn.
We snijden hierdoorheen. Hij kan opgeblazen zijn.
-Ik ruik iets. -Lieve help, dat stinkt.
Dit is niet prettig.
Ben je zover? Schuif het er maar af.
Ik gooi hier nog wat bij.
De maag zit vol met halfverteerd voedsel.
Hij is zeker niet verhongerd.
Kom op, jongens.
Dit is echt geweldig. Deze dikke laag lijkt op een spiermaag.
Zoals bij een vogel. Dit is de kliermaag. Dat zijn er twee.
Een mensenmaag heeft maar één ruimte.
Maar deze T.rex heeft er twee, net als vogels en krokodillen.
Dat komt door z'n manier van eten.
De T.rex kan enorme stukken vlees verscheuren en doorslikken.
Het vlees wordt met spierkracht de slokdarm in gelanceerd...
...naar de maag.
In de kliermaag wordt het voedsel door zuren afgebroken.
Daarna komt 't voedsel in de spiermaag.
Dit is de slokdarm. Hier komt het voedsel eerst binnen.
In de kliermaag, dan in de spiermaag, die samentrekt.
Dan wordt 't bewerkt met maagzuren.
-Bijtend zuur. -Ik zou 't niet drinken.
-Overwoog je dat dan? -Dat wordt vermengd in de spiermaag.
T.rex kauwde niet met kiezen, maar met z'n maag.
Raakte dit orgaan beschadigd, dan had het dier 'n probleem.
Er zit geen bloed in de maag.
Er is geen teken van zweren op de maagwand.
Dit ziet er anatomisch normaal uit.
Daarna duwt de spiermaag het halfverteerde voedsel de darmen in.
Daar worden de voedingsstoffen opgenomen.
-We leggen 'm hier. -Daar gaan we.
Tori, wij gaan de dunne darm bekijken.
Als we hier een goede incisie maken, worden onze vragen beantwoord.
Een ziekte of infectie kan de doodsoorzaak zijn geweest.
Ik denk dat hier nauwelijks iets doorheen kwam, dus geen zorgen.
Nog een keer.
Dat is nogal veel.
Ga je dat eruit knijpen? O, heerlijk.
Kijk deze stukjes eens.
Dit zijn wormen.
Tussen deze slijmerige zooi, verteerd voedsel...
...zitten wat wormen. Ik weet niet of je het kunt zien, aan m'n vinger.
Darmwormen zijn parasieten die het darmkanaal aantasten.
Ze vermenigvuldigen zich door zich te voeden met de darminhoud.
Dit voedsel is allemaal verteerd.
Daar zitten allemaal voedingsstoffen in.
Een geweldige omgeving als je lui bent.
Een parasiet maakt daar handig gebruik van.
Te veel parasieten betekent dat je zelf te weinig voedingsstoffen hebt.
Daar word je ziek van en lusteloos. Je kunt er trager van worden.
Je wordt vatbaarder voor ziektes. De vraag is of het schadelijk was...
...en of dit dodelijk was?
Oké, we gaan verder.
Luke en Tori willen uitzoeken of de parasieteninvasie fataal kon zijn.
Eens kijken wat er allemaal in die vieze zooi zit.
Matt en Steve zoeken ondertussen uit of de dino een jager was.
Als hij een jager was, dan zouden we veel vers vlees zien.
Als hij een aaseter was, dan zou er rot vlees in moeten zitten.
Kijk eens. Deze zaten niet zo lang in de maag.
-Wat is dat? -Een stukje bot.
Terwijl de jongens de maag doorzoeken...
...willen Tori en Luke de oorzaak van darmparasieten achterhalen.
Hoe kon de T.rex besmet raken met wormen?
Het antwoord is: hij graasde niet. Hij was een vleeseter.
Deze liep hij op door iets met wormen te eten.
Afhankelijk van welk dier 'n carnivoor eet...
...kan een ander organisme 't dier besmetten.
Tanzaniaanse leeuwen eten heel veel dieren...
...en hadden 19 verschillende soorten darmparasieten.
Uit fossielen blijkt dat T.rex verschillende dinosaurussen at.
Waaronder soortgenoten.
Zijn lievelingsmaal was een planteneter: de hadrosaurus.
Een tand die in de ruggenwervel werd gevonden was van een T.rex.
Maar was de darmparasieteninvasie van de T.rex...
...ernstig genoeg om 'm fataal te worden?
Ik heb weleens dieren ontleed die gestorven waren door darmparasieten.
Het ging nooit om honderden wormen, maar om duizenden.
Wormen zijn 'n normaal verschijnsel. Een kwart van alle mensen...
...heeft wormen. Wat wij gezien hebben, is niet genoeg bewijs voor zijn dood.
Niet genoeg om de slechte gezondheid of zelfs de doodsoorzaak te zijn.
Zeker weten. Eens zien hoever de rest is met de maag.
Jongens, hoe staat het ermee?
We zijn veel wijzer geworden van de maag.
We hebben mooie dingen gevonden. De maag zat vol met vlees.
Maar er zaten ook heel veel stukjes bot in.
Hier zie je zo'n stukje.
Dit is een bot van een raptordinosaurus.
Als T.rex iets weg had van 'n krokodil...
...dan zou hij enorm sterke maagzuren hebben.
Dat kan alles verteren, waaronder botten.
Maar de T.rex kon dat niet. Hij scheidt ze gewoon weer uit.
Een versteend stuk ontlasting, oftewel een coproliet...
...bevatte stukjes bot.
Maar niet alleen botten bleven onverteerd.
Dit zijn tanden. Dit is een tand van een T.rex in zijn maag.
-Van een andere T.rex of van hem zelf? -Van hem zelf, ja.
Als hij iets beet had, dan ging dat er zo wild aan toe...
...dat er soms 'n tand afbrak, die hij doorslikte.
Ze hebben ook bewijs gevonden dat 'n mythe rond de T.rex kan ontkrachten.
Ons wordt vaak gevraagd: Wat at de T.rex, was hij een jager of niet?
Het vlees in de maag van de T.rex geeft een indicatie van wat hij at.
Er zitten stukjes vers vlees in en stukjes rot vlees. Dit is smerig.
Dit dier had zowel een levend als een dood dier verorberd voor hij stierf.
Dit toont aan dat de T.rex zowel een jager als aaseter was.
Je slaat geen eiwitten af als je zo'n enorm lijf moet voorzien van voedsel.
Omdat de maag vol zat, sluit dat de eerste doodsoorzaak uit.
Hij is niet verhongerd.
Zijn gebroken poot heeft hem niet gehinderd.
Maar we weten nog steeds niet hoe dit dier is gestorven.
Dus we gaan weer terug. Kom mee.
Daar vreesde ik al voor.
Luke gelooft nog steeds dat de doodsoorzaak...
...te achterhalen is via de inwendige organen.
Terug naar binnen.
Wat ze nu ontdekken, hadden ze niet verwacht.
Terug naar de buik van het beest.
Dierenarts Luke onderzoekt het lijf van de T.rex nog verder.
Ik word omringd door botten en spieren.
De buik is zo goed beschermd en dan heb ik het nog niet over die huid.
De maag en darmen waren gezond.
Die gaven geen indicatie van de doodsoorzaak.
Nu gaan ze de andere organen onderzoeken.
Dit is de lever. Dit komt me maar al te bekend voor.
Dit is het laboratorium... Even het vlies eraf halen.
De lever neemt voedingsstoffen uit de dunne darm op...
...en haalt gifstoffen uit het bloed.
Matt, je moet me helpen. Kun je dat deel pakken?
De lever haalt gifstoffen uit het lichaam.
Was 'n aangetaste lever de doodsoorzaak?
Voorzichtig met al dat maagzuur hier.
Ik kijk of er afwijkingen zijn.
Ze werden niet oud genoeg om kanker te krijgen. Geen levertrauma.
Het oppervlak ziet er glad uit, geen scheuren.
Hij ziet er goed uit, geen enorme littekens van de parasieten.
In mijn ogen lijkt dit een normale, gezonde lever.
-Volgende stap. -Kijk dit ding.
Dat is een long.
Weet je wat dit is? Dat is een luchtzak.
Deze long lijkt niet op onze longen.
Vogels hebben luchtzakken, wij niet.
Hij is dus eigenlijk een grote, woeste kip.
Net als vogels had een T.rex luchtzakken aan zijn longen.
Bij het inademen kwam er lucht in de longen en in de luchtzak.
De longen halen de zuurstof eruit en de rest wordt afgevoerd.
Bij uitademen pompt de achterste luchtzak lucht in de longen.
Die halen er meer zuurstof uit en voeren de lucht naar de neusgaten.
In tegenstelling tot bij mensen, haalt de T.rex zuurstof uit de long...
...tijdens het hele ademproces.
Dit is de meest efficiënte manier van ademhalen.
Daardoor kan hij onmogelijk lijkende dingen doen.
Boven op de Mount Everest...
...bevat de lucht twee derde minder zuurstof dan op zeeniveau.
Mensen krijgen bijna geen lucht, maar vogels vliegen er rustig rond.
Door de luchtzakken nemen ze genoeg zuurstof op om te vliegen.
Voor een dinosaurus van 7 ton en 13 meter lang...
...zorgde die aanpassing ervoor dat hij z'n spieren goed kon benutten.
Daardoor was hij de sterkste in die tijd.
We moeten de long eruit halen. Ik heb wel hulp nodig.
-Ga erin. -Kijk uit voor je hoofd.
Ga er maar in en houd het gewicht tegen.
-O, kijk eens. -Kijk daar eens.
Ik wou dat ik zijn ademhalingsstelsel had.
-Wil je die long? -En of.
Er is geen aanwijzing voor 'n ziekte.
Nu een long verwijderd is...
...kan het team zich richten op het volgende orgaan.
-Kijk daar eens. -Ik zie iets dat lijkt op een hart.
Kunnen we wat licht krijgen, jongens?
O, kijk eens: het hart.
Het hart pompt bloed door het lichaam.
Hoe groter het dier, hoe groter het hart.
Laten we wat vaten doorsnijden.
Hoe groter de vaten ook zijn die erdoorheen lopen.
We moeten door de aorta en door de onderste holle ader.
Dat is echt lastig.
Even hierdoorheen snijden.
Matt, ik heb wat spierkracht nodig.
Tjonge, dit is reusachtig.
Perfect gedaan, zou ik zeggen.
Maar Luke stelt z'n vraagtekens bij het hart.
Het is echt superzwaar, omdat het dood gewicht is.
Maar bij een zoogdier weegt het hart één procent van het totale gewicht.
Hij weegt acht ton, dus z'n hart moet 80 kilo wegen, maar dat is niet zo.
Dat betekent dat dit hart uitermate efficiënt moest zijn.
Het ontleden wordt fascinerend.
Vissen hebben twee hartkamers, hagedissen drie.
Maar vogels en zoogdieren hebben er vier.
Kom, we gaan 't hart bekijken.
Voordat ze 't hart verder kunnen ontleden...
...moet 't team een beschermend vlies weghalen.
Oké, iedereen moet aan een stukje trekken.
Dit is het hartzakje, een beschermend laagje om het hart.
Het hart pompt binnen in deze zak.
Hierin zitten alle vaten, dit is echt geweldig.
Zullen we dit optillen en dan opensnijden?
-Overal darmen. -Pas op het opstapje.
Darmen, maagzuur, bloed en gal. Heel mooi.
Met vier kamers lijkt het meer op 'n vogelhart dan een hagedishart.
-Dat is geweldig, hè. Kijk eens. -Het hart van een T.rex.
Werkelijk, kijk eens naar dat beest. Het is reusachtig.
Hoe kan dit kleine ding bloed rondpompen in zo'n groot beest?
Het kleine hart vormt een raadsel.
Misschien geeft de binnenkant meer duidelijkheid.
We gaan erin snijden.
Hier, zo.
Daar zit wat bloed in, kijk eens.
Dit is zuurstofrijk bloed dat door het lichaam werd gepompt.
Dat klopt precies.
Oké, dan.
Het team gaat het mysterie rond dit vitale orgaan ontrafelen.
Dat is ongelooflijk.
Binnen in het hart van de meest complete T.rex ooit...
...zagen de experts een vreemde substantie.
Dit heb ik nog nooit gezien, Luke. Vertel eens wat dit is.
Dit wat we hier zien, zijn bloedpropjes.
Als het hart stopt, ontstaan er bloedpropjes.
Dat is heel normaal. Als ik dit zo bekijk...
...dan bespeur ik geen afwijkingen.
Maar dit orgaan kan duidelijkheid geven over een onopgeloste kwestie:
Was het een koud- of warmbloedig dier?
Het aantal hartkamers is daarvoor bepalend.
Dit is een hart met vier hartkamers.
Dit is goed ontwikkeld. Daarom is het hart ook niet zo reusachtig.
Doordat het zo efficiënt is, hoeft het niet groot te zijn.
Deel het hart eens in vieren.
Een dikke spierlaag scheidt de kamers.
Er stroomt zuurstofrijk bloed vanuit de longen door het linkeratrium.
Het stroomt door de atrioventriculaire kleppen.
Dan stroomt het door naar de ventrikels.
Voel eens hoe dik en gespierd die wand is, dit is de linkerventrikel.
De rechterventrikel is veel dunner.
Deze linkerventrikel moet zich samenpersen.
Hij moet het bloed met een enorme druk door de grootste ader pompen.
Helemaal tot aan de aorta.
Dat zuurstofrijke bloed gaat dan naar de spieren.
Dat geeft ze energie om te werken.
Hagedissen hebben 'n hart met drie kamers.
Dat zou nooit genoeg kunnen pompen.
Alleen een hart met vier kamers zou krachtig genoeg zijn.
Dit, samen met een ongelooflijk efficiënt ademhalingsstelsel...
...zorgde voor een uiterst efficiënte bloedvoorziening voor de spieren.
Elke cel en spier wordt voldoende van zuurstof voorzien.
Daardoor kan hij veel doen in snel tempo.
Daardoor kan 't beest snel handelen. Ook zorgt het voor lichaamswarmte.
Dit is het hart en vaatstelsel van een warmbloedig dier, zoals 'n vogel.
Geen koudbloedig dier, zoals een hagedis.
Een dier zoals een krokodil of een hagedis...
...moet in de zon liggen om op te warmen, anders krijgen ze 't koud.
Ze groeien langzaam en kunnen niet snel rennen.
Vogels en zoogdieren hebben vier hartkamers.
Ze zijn warmbloedig. De lichaamstemperatuur is constant...
...en dat heb je nodig om snel te groeien.
Nu ik die vier kamers heb gezien...
...lijkt het op 'n reusachtig vogelhart.
Dus de T.rex was een grote vogel van zeven ton.
Grappig dat je die vogels noemt. Ik zit al een hele tijd te denken...
...aan die borstelharen die we aan het begin zagen.
Als je vogels noemt, dan denk ik aan veren.
Ik zou die haren wel willen bekijken. Zullen we?
-Wij doen de haartjes... -Wij doen het gevaarlijke werk.
De T.rex leefde 65 miljoen jaar geleden.
Recente fossielen vertonen 'n link tussen dino's en veren.
Zoals op onze T.rex ook te zien is.
Oké, Steve. Toen we het beest voor het eerst zagen...
...dacht ik: Borstelharen. Ze lijken op jouw stoppelbaard.
Ik trek er eentje uit. Zo, ja.
Dit ziet er eenvoudig uit.
Je hebt gelijk. Dit lijkt op de stekel van een stekelvarken.
Of op mensenhaar.
Dat is niet zoals we vogelveren kennen of penveren...
...met 'n lange schacht en zachte haartjes.
Vogels gebruiken hun veren om te vliegen. Deze niet.
Dit ziet er eenvoudiger uit.
Dit zijn 'protoveren'. Dit zijn de voorlopers van de veren.
Veel dino's, misschien wel allemaal, waren gevederd.
Dat weten we door fossiele vondsten.
Er zijn duizenden gevederde dinosauriërs in fossielvorm.
Omdat we zo veel fossielen hebben...
...kunnen we nagaan hoe de veren evolueerden tot vleugels.
Een lange vleugel op een klein dier...
...met sterke spieren. Zo kan een dier vliegen.
Veren groeien over elkaar heen, zodat de vleugel beweeglijk is.
De T.rex woog zeven ton en kon dus niet vliegen.
Vogelveren dienen niet alleen om te vliegen.
Het is ook een belangrijk pronkstuk om 'n partner te vinden.
Wetenschappers denken dat de T.rex z'n veren voor dat doel gebruikte.
Deze veren bewijzen dat er 'n verband bestaat tussen dino's en vogels.
Het team onderzoekt de doodsoorzaak...
...en komt veel te weten over het leven van de T.rex.
Matt en Luke proberen antwoord te geven op de volgende vraag:
Hoe doodde deze vleeseter van zeven ton zijn prooi?
Als we weten hoe hij bewoog, dan weten we hoe hij joeg.
Dan weten we ook hoe hij z'n prooi doodde.
Die poten zijn nogal raar. Ze hebben wat kenmerken van een vogel...
...maar ook van andere dieren.
Stel je voor dat je een autopsie kon doen op een beruchte vleeseter:
De Tyrannosaurus rex.
Ons team van experts heeft ontdekt dat hij niet stierf van ouderdom...
...of is verhongerd.
Uit zijn volle maag bleek dat het een felle en actieve jager was.
Nu willen Matt en Luke uitzoeken hoe hij aan z'n voedsel kwam.
Zat hij op de uitkijk of ging hij op jacht?
Hij heeft enorme spieren. Was het een sprinter of langeafstandsloper?
Sprinters zijn grote gespierde beesten en zijn erg sterk.
Langeafstandslopers houden 't lang vol. Wat denk je?
Had dit beest een enorme krachtsexplosie...
...om zijn prooi te grijpen, die hem te snel af kon zijn?
Roofdieren slaan ineens toe of achtervolgen hun prooi.
Loerende roofdieren slaan uit het niets toe.
Ze kiezen een doelwit...
...en komen langzaam dichterbij.
Ze vallen uit het niets en kort aan.
Roofdieren die 'n prooi achtervolgen gaan anders te werk.
Ze jagen hun prooi op en proberen die te vermoeien.
Deze aanval duurt wat langer.
Achtervolgde de T.rex 'n prooi of sloeg hij ineens toe?
Of deed hij beide?
Om daar achter te komen, moet duidelijk worden hoe hij bewoog.
Als T.rex vooruit wilde, moest hij zijn tenen aanspannen...
...die plantte hij in de grond. De kuitspier en 't scheenbeen...
...spannen zich daarbij aan. Dat trekt de tenen naar binnen.
Als dat gebeurt, gaat de grote dijspier heen en weer...
...ondersteund door deze enorme spieren.
En dan komt het geheim van zijn bewegingskracht naar boven.
Zie je deze spiergroep?
Dit is de caudofemoralis en die loopt tot hier.
Als deze enorme spiergroep samentrekt...
...dan geeft dat veel kracht om de knie te kunnen buigen.
Daardoor kon de T.rex vooruit.
Zo rende hij achter de triceratops aan of rende hij weg.
Zo bewoog de T.rex zich voort.
Konden die grote spieren hem snel vooruit brengen?
Kon de T.rex zijn prooi te snel af zijn?
Of viel hij uit het niets aan?
Eén persoon die dat weet, is wetenschapper John Hutchinson.
Dieren gebruiken niet alleen hun botten om vooruit te komen.
Een kippenskelet kan niet opstaan en rond gaan lopen.
Daar zijn spieren en een zenuwstelsel voor nodig.
Zo kunnen levende dieren bewegen.
In fossielen zijn er zelden zachte weefsels terug te vinden.
Maar ze bevatten aanwijzingen over waar die weefsels zaten.
Dit is het bot uit de rechterdij van een T.rex.
Het is vijf keer verkleind, zo kan ik het makkelijker bekijken.
Ik zie dat het een gewrichtsholte heeft. Het is een kogelgewricht.
Daardoor kan de heup bewegen.
Dit kniegewricht lijkt op het onze.
Er zitten bulten en kronkels op, zogenaamde trochanters.
Hier zaten pezen en spieren van de poot aan het bot vast.
Deze trochanters laten zien dat er meer dan 33 spieren in de poot zaten.
Als hij de verbindingen in beeld brengt...
...kan hij zien hoe de dinosaurus liep.
We wekken de T.rex digitaal weer tot leven en laten hem lopen.
Sommige spieren bewegen in de ene richting...
...en de andere spieren trekken de botten in de andere richting.
Deze spieren trekken telkens samen, waardoor de T.rex vooruit kan.
Maar hoe snel kon deze dino van zeven ton rennen?
De T.rex was geen snel dier, zoals een racepaard of een jachtluipaard.
Als je het model meer dan 40 kilometer per uur wilt laten rennen...
...dan gaat dat niet. Dan had hij belachelijk lange beenspieren nodig.
Langer dan op een skelet van een T.rex zou passen.
Een T.rex haalde waarschijnlijk een
snelheid van 25 tot 40 km per uur.
Hij was enorm groot en kon niet ongezien aanvallen.
Met een snelheid van 40 km per uur kon hij 'n prooi achtervolgen.
Net als andere roofdieren, paste de T.rex wellicht beide methodes toe.
Dus een beest van zeven ton komt met 40 km per uur op je af.
De vraag luidt: Kun je hem te snel af zijn?
Niet met deze laarzen, jij?
Ik hoef hem niet te snel af te zijn, maar jou wel.
65 miljoen jaar geleden stond T.rex aan de top van de voedselketen.
Sterk genoeg om op wat dan ook te jagen.
Dit reuzendier had dagelijks 50.000 calorieën nodig...
...om zijn grote lijf van energie te voorzien.
Dit is een toproofdier. Die hebben allemaal uitstekende zintuigen.
Zullen we die even gaan bekijken?
Een snel reactievermogen is essentieel...
...om een prooi snel aan te vallen.
Hoe goed was de T.rex ontwikkeld?
Hé jongens, kom eens naar de zintuigen kijken.
Eerst het oog. We willen drie dingen daarover weten:
eerst wil ik weten of hij met één oog of twee ogen tegelijk kon zien.
En hoe goed hij kon zien.
En de derde vraag luidt: Als we stilstonden, kon hij ons dan zien?
Oké, we moeten het eruit snijden.
Ik kom zo terug. Even spullen halen.
Ik wil heel graag weten of deze T.rex kleuren kon zien.
Dat was heel lang een mysterie bij dino's.
De afgelopen jaren hebben we aanwijzingen gekregen van fossielen.
Als je de kleuren op het lijf bekijkt, dan vermoed ik dat ze kleuren zagen.
Hallo, jongens. Ik ben terug.
-Je bent geen bloederige clown meer. -Ik voel me fris.
Althans, ik doe alsof.
Eerst ga ik... O, dat is taai.
Heb je ooit zo'n groot oog verwijderd?
Ik heb een oog van een kikker, van koeien, honden en katten verwijderd.
Maar nog nooit dat van een T.rex.
Ik trek er voorzichtig aan, vanaf deze kant.
We moeten 't oog er helemaal uit halen.
Dat is cruciaal om erachter te komen hoe het werkte en wat de functie was.
Hier zit wat hechtdraad.
Tori en Matt trekken er voorzichtig aan.
Ik snijd er lekker ruim omheen en dan komt het van onder los.
Als zij trekken, dan kan 't oog verwijderd worden.
Achter het oog zit een zenuw en een bloedvat, dus er kan bloed uit komen.
Eens kijken wat eruit komt.
Ik gebruik een scalpel, dat werkt wat beter.
Tori, pas op je vingers. Trek nog een beetje verder.
Hier laat de huid wat makkelijker los.
Dat viel ook te verwachten.
Oké, mooi zo.
Tot nu toe lijkt dit heel erg op wat ik ken.
Ik wil achter het oog snijden, trek nog iets. Pak een klem.
-En dan til je het er zo uit. -Moeten we hier trekken?
Dit oog moet er in zijn geheel uit komen, anders is het verpest.
Oké, ik ben eromheen. Kijk eens aan.
Weet je wat dit is? De oogzenuw.
Dit is als een enorme datakabel.
Deze kabel geeft alle informatie van het oog door aan de hersenen.
Ik snijd deze door.
M'n handschoen is gescheurd.
Het team verwijdert een van de ogen van de T.rex.
Ze willen weten hoe goed hij z'n prooi zag.
Met zo'n grote oogzenuw moest het zicht wel uitstekend zijn.
Hier zit bloed in, dat hadden we verwacht.
Dat geeft niet.
-Oké, mooi. Een oog is verwijderd. -Goed gedaan.
Oké, ik leg het hier.
De grote oogzenuw is 'n indicatie dat de T.rex goed kon zien.
Oké, dit ding, hè?
Door het oog te ontleden kunnen ze de werking achterhalen.
Eens kijken.
Bekijk dit oog eens goed.
Dit kennen we allemaal. Dit moet eraf.
Eens zien hoe 't in elkaar zit.
De andere kant.
Dan gaan we dit deel ontleden.
In hoeverre lijkt dit op 'n mensenoog?
Het is prachtig, echt super.
Het heeft, net als een mensenoog, een pupil.
Zie je dat vocht, daar? Dat is de voorste oogkamer.
Daaronder zien we de lens.
Normaal zit hier geen luchtbel in, maar ik heb 't hoornvlies beschadigd.
Je ziet dit eruit komen.
Maar dit voelt een beetje... Tori, knijp er eens in.
-Dat hebben mensenogen niet. -Stevig.
Dat is echt heel hard, net een bot.
Dat hebben wij niet, dat is een sclerale ring.
Zoogdieren hebben dat niet.
Maar deze dingen zijn veel geavanceerder dan onze ogen.
De sclerale ring bestaat uit stukjes bot en houdt de ogen op z'n plek.
Hij zet spieren vast die de vorm van de lens kunnen aanpassen.
Zo kan het oog razendsnel scherpgesteld worden.
Jongens, kijk dit eens.
-Dat is net een uienring. -Dat is de sclerale ring.
De spieren zitten hier en als die samentrekken...
...dan krijg je een veel scherper zicht dan wij hebben.
Deze dunne botten blijven vaak niet over in een fossiel.
Er zijn maar een paar sclerale ringen gevonden.
Die zijn erg zeldzaam. Van alle dinosaurussen die ik opgegraven heb...
...kan ik de intacte sclerale ringen op één hand tellen.
De sclerale ringen van een T.rex zijn nog niet gevonden...
...maar in de verwante tarbosaurus zijn wel enkele sclerale ringen gevonden.
Dit is de iris, die bepaalt hoeveel licht er in het oog wordt opgenomen.
En als we eronder kijken, zie je dat?
Zie je dat? Dat is magisch.
Dat doen ze.
Dit is de lens. Voel eens hoe mooi glad die is.
Geweldig. Het beeld wordt scherpgesteld door die lens.
Het gaat naar het netvlies...
...en dan gaat het via dit ding, de oogzenuw...
...een enorme datakabel, naar de hersenen.
Rechtstreeks naar de visuele cortex, in de voorste hersenkwab.
Daar wordt de informatie verwerkt. In de tyrannosaurus waren die groot.
Dat geeft ook aan dat het zicht goed was.
De T.rex joeg niet alleen met zijn ogen.
Hij is misschien al 65 miljoen jaar uitgestorven...
...maar de nieuwste technologie geeft info over de andere zintuigen.
Die waren net zo uitstekend.
Het is geweldig dat we CAT-scanners kunnen gebruiken...
-...om zintuigen te bestuderen. -Röntgenstralen?
Dat kunnen we doen met de schedel van de dinosaurus.
Via CAT-scans krijgen we een goed beeld...
...van hoe de hersenen eruitzagen.
De T.rex had grote hersenen.
In verhouding met zijn lichaam, dat was belangrijk.
Zijn hersenen moesten bij zijn formaat passen.
Met behulp van statistieken kunnen we dat een cijfer geven.
Dat heet een encefalisatiequotiënt, afgekort EQ.
Dat is de verhouding tussen hersenen en lichaamsmassa. De T.rex had 1,2.
Hij was een slim dier.
T.rex was twee keer zo intelligent als 'n krokodil.
Uit de CAT-scan bleek dat zijn andere zintuigen ook scherp waren.
Enorme neusholtes zorgden voor een uitstekend reukvermogen.
Met een ongelooflijk groot inwendig oor...
...kon hij geluiden van grote afstand horen.
De T.rex had de zintuigen van een roofdier.
Het waren pientere dieren. Ze moesten die informatie verwerken.
Doe even alsof ik erg lekker ruik, dat is niet makkelijk.
Ik ben muisstil en zie de T.rex de hoek om komen.
Ik blijf stilstaan, maak ik nog kans?
Dit heb je in films gezien.
Dat als de T.rex achter je aanzit, je stil moet blijven staan...
...zodat hij je niet ziet. Maar dat is filmfantasie.
Hij kon, net als wij, met beide ogen zien. Hij kon diepte zien.
Impala's hebben ogen aan de zijkant van hun kop.
Zo kunnen ze elke richting op kijken.
Perfect als er een roofdier aankomt.
Roofdieren die op de loer liggen, hebben ook zo'n gezichtsveld.
Het gezichtsveld overlapt iets boven zijn bek.
Daar ziet hij met twee ogen.
In dat smalle veld ziet hij beter diepte en driedimensionale vormen.
De T.rex had een veel breder gezichtsveld.
Zo kon hij uitermate goed zijn prooi opsporen.
Zelfs als zijn prooi stilstond.
Als de T.rex achter je aanzat, dan zou hij je zien.
En dan zou hij je opeten.
Ik ben bijna overtuigd, maar er is nog één ding.
Je zegt steeds 'hij', en ook al is T.rex de koning van de dino's...
...maar we weten niet of dit dier een mannetje of vrouwtje was.
Was het een 'He-rex' of een 'She-rex'? Dat moeten we uitzoeken.
Ik had me niet moeten omkleden, hè?
We gaan even kijken.
Tijd om het geslacht van de T.rex te bepalen.
Als ze weten dat het dier seksueel actief was, dan was het gezond.
Als dat zo is, wat kunnen ze dan uitsluiten als doodsoorzaak?
Goed. Dat gaat even aan de kant.
Hier zou je een penis kunnen vinden als het een mannetje was.
Tenminste, als je het over een zoogdier hebt.
Deze lijkt op een vogel. Sommige vogels hebben een penis, andere niet.
Heeft hij geen penis, dan weten we nog niet wat voor geslacht de T.rex had.
Kijk eens.
Het autopsieteam onderzoekt de doodsoorzaak van deze T.rex.
Nu willen ze het geslacht bepalen.
Dan kunnen ze bepalen hoe hij paarde en misschien wel hoe hij stierf.
Hier hebben we een opening.
Ik voel er eens aan. Eens kijken wat daar zit.
Dit heet een cloaca.
Dat is een opening waar alles uit wordt uitgescheiden:
De urine en ontlasting...
...maar ook sperma en bij vrouwtjes een ei.
Door hier te voelen, kom ik er misschien achter wat het was.
Wat mijn interesse vooral werkt...
Ik probeer te voelen, maar ik krijg m'n arm er niet in.
Ik weet niet of er fossiel bewijs is voor het geslacht van een T.rex.
Dinosaurusfossielen bestaan meestal uit botten, soms uit veren of huid.
Maar voor zover ik weet, zijn er nog nooit genitaliën gevonden.
Dat is een van de grootste mysteries: Is zo'n dino 'n mannetje of vrouwtje?
We weten het gewoon niet.
Bij vogels duwen de mannetjes zonder penis...
...bij het paren hun cloaca's tegen die van een vrouwtje aan.
Dat heet de cloacale kus.
Bij sommige vogels vergt paren evenwicht.
Het mannetje klimt op het vrouwtje, en moet het sperma zo overdragen.
Dit is de cloacale kus.
Stel je voor dat je dat met een beest van zeven ton doet.
Grote mannetjesolifanten wegen ook zeven ton.
Dat kun je je ook al niet voorstellen. Dit is 'n nauwe opening.
Ik heb geen idee wat het is.
Sorry, Luke. We komen er alleen achter door erin te gaan.
Terug naar kantoor.
Steve, pak een lamp en kom mee.
Ik loop met je naar de hel.
Luke en Steve gaan de buikholte in om voortplantingsorganen te zoeken.
Terug in de buik van het beest.
Jij moet maar uitleggen wat dit is.
Even hierdoorheen snijden.
Dit ziet er bekend uit.
Ik zoek inwendige testikels. Olifanten hebben die ook.
Of eierstokken.
Ik moet nog wat organen bekijken die ik nog niet gezien heb.
Ik snijd er doorheen, om het vanbinnen te bekijken.
Eens kijken wat dit is.
-Lieve help. -Wat heb je daar?
Dit is een eierstok.
-Een vrouwtje, dus. -Dus hij was een vrouwtje.
Dus zij zou je achterna gezeten hebben en zo?
En bedankt, Steve.
Vogels hebben maar één eierstok.
Ze hebben er twee bij de geboorte, maar eentje sterft af.
We denken dat dat is omdat vogels bij het vliegen lichter moesten zijn.
Ze hebben één eierstok minder.
Hadden dinosauriërs een of twee eierstokken?
We hebben geen fossielen met eierstokken gevonden.
Maar de eitjes zijn wel bewaard gebleven.
Dinosaurussen die naaste familie waren van de T.rex...
...legden twee eieren, dus hadden ze vermoedelijk twee eierstokken.
Ze legden twee eieren tegelijk.
Kijk eens. Dit zijn allemaal eitjes in wording.
Ze ovuleerde. Het eitje ging dan naar beneden.
Kijk eens hoe dik dit is.
Als een follikel bij vogels volgroeid is...
...barst die en laat een eicel los en die gaat naar de eileider.
Als daar een spermacel bij komt, dan wordt het een embryo.
Die gaat door de eileider.
Ondertussen voegen cellen eiwitten toe, de witte laag.
Dit beschermt het embryo en voorziet het van water.
Dan komt het in de baarmoeder...
...waarin het embryo omlaag wordt gevoerd.
Uiteindelijk wordt calciumcarbonaat aan de oppervlakte uitgescheiden.
Dat wordt de eierschaal.
Kunnen jullie nog eens goed voelen?
Zat er echt niks? Want ze was sowieso aan het ovuleren.
Geen probleem. Ik kreeg mijn arm er niet ver genoeg in.
Deze keer zal ik wat harder duwen.
De wanden klemmen zich om mijn arm heen.
-Zijn ze zacht, die wanden? -Ze zijn erg sterk.
-O, oké. -Iets hards?
Ik kom er met m'n vingertoppen aan. Kan ik een verlostang krijgen?
-Ik ga iets zoeken. -Super, dank je.
Ik voel iets hards met mijn vingertoppen.
Ik krijg m'n vingers er niet omheen, dus ik kan de vorm niet bepalen.
Hopelijk kan ik het er met een verlostang uit krijgen.
Luke, kun je even komen?
Ik ga erin met een verlostang, dus ik heb je hulp nodig.
Heb je iets gevonden?
Hou 'm dichtbij, schuif hem omhoog en open hem dan zo ver mogelijk.
En dan moet je een beetje wrikken.
Als hij eromheen zit, dan is hij stabiel.
Heb je hem eromheen?
-Goed zo. Heb je 'm? -Ik denk het.
Haal 'm er voorzichtig uit. Omlaag.
Er komt iets aan. Zie je iets?
Ik zie iets. Ik zie het hoofdje.
-Het komt eruit. -Haal 'm eruit.
-Zit je klaar met je hand? -Voor het geval dat.
Heb je 'm?
Tori probeert iets uit de cloaca van de T.rex te halen.
Het team heeft ontdekt dat dit een vrouwtje is.
En ze is vruchtbaar.
-Kijk eens aan, het is prachtig. -Goed gedaan.
Tori mag de baby halen.
-Ik kan het met m'n handen doen. -Ja, doe maar.
Heel goed gedaan.
Er komt nog meer. Dat is langer dan ik verwachtte.
-Het is net een torpedo. -Ja, kijk eens.
-Kijk eens. -Prachtig.
Hoe mooi ook, we moeten het openmaken.
Ik zit er nog steeds over in dat we geen doodsoorzaak hebben.
Uit alles blijkt dat ze gezond was.
We zien iets over het hoofd. Ik kijk nog eens rond.
Doen jullie dat ei maar.
Het team besluit dat ze het ei het snelst open krijgen met een zaag.
Luke vermoedt dat hij nieuw bewijs heeft gevonden.
Iets wat de doodsoorzaak zou kunnen verklaren.
Geweldig, dat ei. Maar daar is ze niet aan gestorven.
Ik weet niet wat de doodsoorzaak is. We zien iets over het hoofd.
We kunnen niet weggaan zonder resultaat.
Ze at nog goed, ze is niet verhongerd.
Haar inwendige organen zagen er goed uit.
Ze had geen chronische aandoening waar ze aan gestorven is.
Er was iets anders aan de hand. Toen we de poot ontleedden...
...had ik alleen een onderhuids trauma gevonden.
Hier voelt het hetzelfde aan.
Hier voelt het echt heel stevig.
Hier voelt het sponsachtig. Er zit hier een kleine bult.
Dat is raar, want ze ligt plat.
Dit is vreemd, want dit geeft een beetje mee.
Dit voelt hetzelfde aan als de poot.
We moeten dit onderzoeken. Als ze een nektrauma heeft...
...dan kan dat het einde hebben betekend.
Dat kan een acute dood veroorzaken.
Luke vraagt de radioloog om het beest te scannen.
Röntgenstralen.
Dank je wel.
Dit is het moment van de waarheid.
Kijk eens. Wauw.
Ik wil de dooier niet beschadigen.
-Dat is al het eiwit. -Een paar liter.
Dit is duidelijk geen volgroeid embryo.
Deze is maar een paar dagen oud.
Het eiwit zit rondom, wat je ook bij een kippenei ziet.
De dooier zit in het midden.
Er zit hier een rood stipje.
Dat laat zien dat het ei bevrucht is.
Dit is de kiemschijf.
Dit is minuscuul, maar daar groeide iets reusachtigs uit.
Dus dit groeit uit tot dat.
Hé Luke, kom eens.
-Dit moet je zien. -Wat is er?
-Kijk eens. -Ik kom er wadend aan.
-Dit vind je vast leuk. -O, geweldig.
Ongelooflijk. Ze was dus zwanger?
-Kijk maar. -Geweldig.
Hoelang duurde het totdat het ei begon te groeien?
Bij een kip duurt dat 24 dagen en bij een struisvogel 40.
-Ik weet niet... -Dit is net 'n struisvogelei.
Ja, een goede vorm.
Als het embryo van de T.rex hetzelfde groeide als bij een struisvogel...
...dan zouden eerst een zenuwstelsel, hart en ruggengraat ontstaan.
Daarna de ledematen.
En uiteindelijk de huid en klauwen.
Kippen leggen elke dag een ei, om de 24 uur.
Broedden ze op hun eieren?
Ging zo'n beest op een ei zitten?
Zie je het voor je? Andere dino's deden dat wel. Kleintjes.
De vogelachtige soorten broedden niet alleen...
...ze gebruikten hun veren om de eieren te beschermen.
Net als vogels. Misschien deed T.rex dat ook.
We hebben geen nest van een T.rex gevonden.
Als hij grote nesten bouwde, dat moest ook wel...
...dan moest hij een grote krater maken om de eieren in te leggen.
Maar kon hij erop broeden?
-Dat is veel gewicht op zo'n klein ei. -Dat wil ik zien.
Weet je, ik heb ook iets ontdekt. Kom maar mee.
De voortplantingsorganen waren gezond.
Het team weet dus nog steeds niet wat de doodsoorzaak was.
Maar Luke heeft iets opmerkelijks gevonden bij de nek.
Ik heb een zwelling bij de nek ontdekt.
Dus ik heb Cat gevraagd of ze nog wat foto's wilde maken.
Stel, je kon een autopsie doen op een van 's werelds grootste vleeseters.
De Tyrannosaurus rex.
Een team van experts heeft 't beest ontleed.
Ze proberen de doodsoorzaak te achterhalen.
De volle maag betekende dat hij niet verhongerd was.
De maaginhoud toonde aan dat de T.rex zowel roofdier als aaseter was.
-Dit is niet prettig. -Dit zijn wormen.
Dat is echt smerig.
Dit dier heeft voor z'n dood nog iets levend verslonden en aas gegeten.
Een loszittende tand was geen teken van 'n infectie...
...maar hij bleek reptielentanden te hebben.
De T.rex kon waarschijnlijk door je Land Rover bijten.
In de buik zat een tweede ribbenkast.
Die heeft een krokodil ook.
Ze keken in het hart om ziektes op te sporen.
Hij bleek een hart als van een vogel te hebben.
Dat is de spiermaag.
Een maag die eten kauwt.
Die trekt samen om het voedsel met de zuren te vermengen.
Hij had vogelachtige longen die de spieren kracht gaven.
Kijk eens aan.
Ze ontdekten een botbreuk.
En de koning van de dinosauriërs liep op z'n tenen.
Dit lijkt niet op een krokodil. Dit lijkt op een reuzenkip.
En nog iets anders:
Dit zijn de voorlopers van de veren.
De afstammelingen van een T.rex zijn niet krokodillen...
...maar vogels.
Dierenarts Luke denkt misschien te weten wat de doodsoorzaak was.
-Cat, hoe ging het? -Ik heb zo'n vijf foto's van de nek.
Ik heb ze naast elkaar gelegd.
Kijk eens, jongens. Je ziet hier dat de nek was gebroken.
De breuklijn loopt door de wervelkolom.
Daardoor kon de ruggengraat breken.
Ze zou niet meer kunnen ademen en ging dus dood.
Dat overleefde ze niet. Dat verklaart ook...
...die enorme breuk in de poot.
Er zat nogal wat bloed in haar lijf, dat kwam door de val.
Ze viel op haar nek, waardoor die brak en toen was het over.
Heel sneu. Maar dit is geen verhaal over de dood.
Het gaat hier eigenlijk om 'n leven.
Ze was niet primitief.
Ze was een van de meest ontwikkelde roofdieren op aarde.
Onze experts hebben na jaren van bottenonderzoek...
...eindelijk een T.rex kunnen opensnijden: een droom die uitkwam.
Dat je het driedimensionaal kunt zien...
...is ongelooflijk nuttig...
-...als je er meer over wilt weten. -Ik ben droge, dode botten gewend.
Ik ben nog nooit zo smerig geworden in mijn hele leven.
Dat ik een kadaver van een T.rex in kon klimmen...
...en er zo dichtbij kon zijn, was onbeschrijflijk.
Ik kon het met eigen ogen zien.
Dit is zo anders dan botten opgraven in de woestijn.
Het hart vertelde het meeste over zijn leven.
Dit was geen hagedisje, dit was een grote vogel.
Ik heb andere vakmensen leren kennen.
Ik had nog nooit het genoegen gehad om met ze te werken.
We werken in andere vakgebieden.
Nu konden we samen aan de slag en dat was erg leuk.
Ik kan m'n kinderen over T.rex vertellen.
Dankzij Matt, Steve en Tori weet ik nu veel meer.
Dit beest kostte zes maanden en meer dan 10.000 manuren om te maken.
Als model werd 't meest complete skelet gebruikt dat er is.
De beste wetenschappers droegen hun kennis over.
Hun recentste theorieën kregen vorm door dit anatomisch correcte beest.
Onze experts hebben de T.rex in een nieuw daglicht gezien.