Dit is het Kaapkust Kasteel, in Ghana, West-Afrika...
...waarvandaan slaven verscheept werden naar het Caribische gebied...
...naar Noord-Amerika en andere plekken in de wereld.
Vanuit dit kasteel werden zo'n 10.000 Afrikaanse slaven jaarlijks weggevoerd.
Alles bij elkaar werden zo'n 60 miljoen Afrikanen 't slachtoffer van slavernij.
Wie door deze deur ging, had geen kans meer om terug te keren.
Vandaar dat deze deur de bijnaam kreeg, 'Door of No Return.'
Jah Rastafari!
Jah!
Hij was gek op zingen.
Ik leerde 'm allerlei deuntjes en daar was ie dol op.
Z'n favoriet was deze:
MRS JAMES BOBS EERSTE LERARES
Je kon goed zien dat hij de maat kon houden...
...en dat hij er veel plezier in had.
Hoe is 't begonnen? Was de muziek al deel van je leven sinds je jeugd?
Ik groeide op in 'n muzikale familie: opa, moeder, oom, zus, alle kinderen...
In welk deel van Jamaica?
St. Ann, weet je...
...op het platteland, een dorpje boven in de heuvels.
NINE MILE, ST. ANN BOBS GEBOORTEPLAATS
Bob Marley is mijn neef.
We zijn allemaal geboren in 't huis van onze grootouders...
...een huis daar op de heuveltop.
ROBERT NESTA MARLEY GEBOREN OP 6 FEBRUARI 1945
We verbouwden aardappelen, cacao, bananen, en het was hard werken.
Je moest al om 05.00 uur opstaan, om de ezel te vangen en de koe te melken.
BOBS JEUGDHUIS
Bob reed graag rond op de ezel, en ging vaak met opa naar het veld.
Hij is 'n plattelandsjongen.
Nine Mile was niet echt bruisend of ontwikkeld...
...elektriciteit was niet beschikbaar in 't gebied.
Daardoor zag je enorm veel vuurvliegjes...
...als enige licht naast dat van de maan en de sterren.
Voor iemand uit Kingston die gewend was aan DJ geluidssystemen...
...was dat wel even wennen.
Weet je nog dat je Robert ontmoette?
Ik zag 'n jong ventje hout hakken en alles wegsjouwen.
Hij was 't enige lichtgetinte kind. De anderen waren zwart gekleurd.
Wie was Bobs vader?
Mijn opa zegt dat 't een blanke Engelsman was...
...die voor de regering werkte.
Hij ging over de bosgebieden in deze buurt.
Hij werd graag Kapitein genoemd. Maar hij heette Norval.
Ik ontmoette hem in Nine Mile.
Hij ging daar altijd paardrijden en hij en m'n vader werden goede vrienden.
Daar ontmoette hij een meisje dat hij leuk vond, en zo kwamen we samen.
Zo is 't gegaan.
TANTE AMY
Hoe oud was je zus toen ze de Kapitein ontmoette?
Ze was 16.
Maar de Kapitein was al in de 60.
Al een oude man dus?
BOBS OOM, ROBERT MARLEY, EN FAMILIE
BOB WERD NAAR HEM VERNOEMD
Mijn naam is Peter Marley en Bob is mijn neef.
Wat wist je van Bobs vader?
DE ENIG BEKENDE FOTO VAN NORVAL
Hij reed bijna altijd paard.
Hij zat in 't Britse leger en was tijdens WO II in India gelegerd.
ER IS GEEN BEWIJS VAN NORVALS ACTIEVE DIENST OF VAN ZIJN RANG
BEHALVE 'SOLDAAT'
Hij dronk en leidde een nogal kleurrijk leven.
BOB EN ZIJN MOEDER ZAGEN NORVAL MAAR MONDJESMAAT
Mijn overgrootmoeder - we noemden haar Yaya. Ze is 135 geworden.
Zij voedde ons op.
Als Bob haar thuis bezocht, noemde ze hem altijd die 'Duitse' jongen.
Werd ie geplaagd met z'n gemengde afkomst?
Zeker... wel erger dan geplaagd; zeg maar rustig 'verstoten'.
Hij deed al 't werk van z'n oudere ooms: de paarden en varkens verzorgen...
...maar ze lieten Robert alles doen. Hij moest letterlijk de kost verdienen.
Mijn vader is blank en mijn moeder gekleurd.
Mij noemden ze halfbloed, of zoiets.
Ik val onder geen enkele categorie. Niet zwart en niet blank.
Ik sta aan Gods zijde.
De Man die mij schiep, uit zwart en wit.
We bezochten dezelfde school, en hij leerde me alles over 't platteland...
...alles over ezels en paarden...
...en ik leerde hem over muziek, want daar had ik al ervaring mee.
Ik wist hoe je bamboe gitaren bouwde, en van sardineblikjes...
...en hoe je van dunne elektrakabels soms snaren kon maken.
We speelden Mento.
Ze maakten 'n kistje met 3 stukken metaal erin...
...dat noemden ze een rumba box.
Door die stukjes metaal in de kist, kreeg je een bepaalde klank.
Later hadden ze weer iets dat ze banjo noemden.
Ze hadden zoveel instrumenten destijds.
Voor de drums gebruikten ze koeienhuid.
Ze maakten hun eigen drums.
Dus drums, rumba box en banjo...
...en de Shake-Shake.
Op de een of andere manier zag Robert Marley daar een uitweg in.
Zijn gitaar.
TOEN BOB 12 WAS, ZOCHTEN HIJ EN ZIJN MOEDER
EEN BETER LEVEN IN KINGSTON
We groeiden op in Trench Town, waar alles gebeurde, ook qua misdaad...
...het wemelde er van de misdadigers.
Er zijn ook veel muzikanten en sportmensen.
En iedereen woonde bij elkaar in de buurt, als één grote smeltkroes.
Het overleven als jongeman in Trench Town was makkelijk.
Je moest wel voor de politie uitkijken, want voor je 't weet zat je vast.
Als je uit Trench Town kwam...
...als de agent dat hoorde, dan zat je helemáál snel vast.
Het was heftig. Zoals heel Kingston.
Veel mensen weten niet dat Bob, wij allemaal, vaak hongerig naar bed ging.
Ik bedoel niet dat we 'weinig' hadden gegeten, nee, niets.
'n Bekende uitspraak was, 'Drink maar water en ga naar bed.'
Je had één paar schoenen en kleren, dus liep je vaak blootsvoets. Bob ook...
Veel mensen snappen niet dat zulke armoe je goed of slecht kan maken.
En voor Bob pakte 't goed uit.
Hij zag de muziek als uitweg, dus richtte hij zich daarop.
DIT IS NAAR VERLUIDT DE EERSTE FOTO VAN BOB
Je wordt gedwongen creatief te zijn. Zo ontstond reggae, in Trench Town.
In Trench Town heb je 1st Street, die helemaal oploopt tot 13th Street.
Hij zingt erover in 'Natty Dread.'
In Trench Town vind je...
...alle talent uit Jamaica komt uit Trench Town.
De plaats waar de slaven aankwamen.
Een zware erfenis, dus.
Hij was gewoon anders.
Hij was gek op muziek.
Muziek, cricket en voetbal.
Op 'n dag kwam ie thuis en zei, 'Ik ga van school af.'
Hij wist wel iemand voor de boeken, en toen wierp ie zich op de muziek.
Robert bleef maar aandringen...
...dat dit 't helemaal ging worden...
...en ik zei, 'Ik ga naar school. Voor mij geen muziek.' Dat pikte hij niet.
Wanneer raakte je verzeild in de muziek?
Altijd al, maar ik was nog bezig 'n vak te leren, maar ik keek wel naar zangers...
...zoals Desmond Dekker.
Desmond Dekker en Bob werkten samen als lassers.
Desmond deed auditie bij me en we namen 'n song van hem op.
Daarna wilde Bob ook iets opnemen,
dus bracht Desmond 'm naar Beverley's.
Daar nam hij 'n song op, als bewijs dat als hij 't kon, ik 't óók kon.
'JUDGE NOT' WERD OPGENOMEN IN 1962 TOEN BOB 16 WAS
Zijn woordkeuze viel me nogal op.
Judge Not was 'n song, die zijn rechten als individu verdedigde.
En ik dacht, 'Die gast is een ware poëet.'
Na de opname wilde Leslie Kong Bobs naam veranderen...
...omdat die niet catchy genoeg was. Hij wilde hem Adam noemen.
Adam Marley. Bob wilde dat niet.
BOBS SOLO OPNAMEN VERKOCHTEN NIET
Hij snapte dat een groep beter zou zijn dan hijzelf als solo artiest.
We luisterden naar groepen als Frankie Lymon & The Teenagers...
...The Drifters, The Platters.
Dus gingen we op zoek naar mensen.
Robert en ik stelden 'n band samen...
...en daar kwam ineens die lange, donkere, knappe gast binnen, Peter...
...die ook nog goed gitaar kon spelen. Robert zei: 'Gitaar? Echt waar?'
Dus hij gaf hem zijn gitaar, 4-snarig...
...Peter stemt 'm en daar ging ie.
1st Street is een en al muziek, en we konden daar volop repeteren.
Ze repeteerden elke dag, Bob, Peter en Bunny.
We noemden ons Juveniles, Brothers In The Ghetto.
Iemand zei, 'Jullie klinken triest, vol tranen. Jullie zijn The Wailers.'
Wat onze samenzang en de opbouw van The Wailers betreft...
...is Joe Higgs de verantwoordelijke man.
Ondanks zijn eigen carrière zag hij onze groep als project.
Mensen zeiden al snel 'Ze zijn er klaar voor' en Joe zei dan 'Nog niet.'
'We moeten ze niet teveel ophemelen. Ze zijn pas halverwege.'
We oefenden wel 2 jaar en soms speelden we in 'n park in de binnenstad.
In de Back 'o' Wall voor de rastaman...
...of zelfs op het kerkhof voor de duppy dem.
EEN 'DUPPY' IS EEN KWADE GEEST
Hij stelde dat grote sterren soms bang en nerveus worden op 't podium.
Dus als we op 't kerkhof speelden om 2 uur 's nachts...
...zouden wij nooit meer podiumangst kennen.
Dan gingen we daarheen, met Joe, en we speelden...
...net zolang tot hij ons dapper genoeg achtte.
JAMAICAANSE ONAFHANKELIJKHEID AUGUSTUS 1962
Na de Jamaicaanse Onafhankelijkheid zochten de musici hun eigen muziek.
Jamaica bracht haar eigen, unieke ritme.
Volgens mij niet eens expres. Maar al spelend kwam 't zomaar tevoorschijn.
't Werd bekend als reggae, maar 't begon als ska...
...dat bekend werd door 't accent op 'n andere tel dan gebruikelijk.
Eerder off beat dan on beat.
Ska ontwikkelde zich uit Amerikaanse muziek die we hoorden...
...vermengd met onze lokale muziek, zoals Mento, Calypso, Kumina.
We zaten in 'n kroeg en iemand zei:
'Moet je die groep horen.'
Op de jukebox hoorden we ons nummer, Simmer Down.
En dat was het enige nummer dat ze draaiden, echt waar.
DE EERSTE SINGLE VAN THE WAILERS
'SIMMER DOWN' VERSCHEEN IN 1964
'Simmer Down' schoot naar nummer 1 en was de doorbraak voor The Wailers.
Hoe was 't destijds in de studio?
Prima, weet je, als eerste ervaring in de muziekwereld.
Prima muzikanten, goeie harmony. Fantastisch.
Klopt 't dat je in die studio woonde? - Een tijdje.
Producer Coxsone had 'n kamer voor je ingericht?
Coxsone was 'n slimme vent.
Met 'n scherp oor voor goeie muziek.
Hij was zelf geen muzikant en hoorde niet echt of de gitaar vals was...
...maar hij wist precies of de sound klopte.
Hij had z'n eigen radioprogramma.
Z'n eigen platenwinkel, z'n eigen PA, 'n studio. Hij was 'n leider.
Coxsone was 'n vaderfiguur, eerlijk gezegd.
Hij zorgde voor ons.
TOEN BOB 17 WAS, VERLIET ZIJN MOEDER HEM
EN VERTROK NAAR AMERIKA
Coxsone gaf Robbie een kamer.
Zelf had ik ook geen thuis.
Dus woonden Robbie en ik samen. En we werden goede vrienden.
Hij gaf Robbie een platenspeler en veel buitenlandse platen...
...die Robbie fanatiek beluisterde. Als tiener was hij al heel serieus.
De muziek uit Jamaica werd méér dan zogenaamde do-overs...
...covers van andermans werk.
Bob had 'n goede sound, waarin hij de lead zong en de harmony geramd zat.
Bunny's en Peters samenzang was fantastisch.
THE WAILERS HADDEN DIVERSE HITS IN JAMAICA
MAAR WAREN VERDER ONBEKEND
Peter en Bunny zongen ook prima, maar Bob had z'n bedenkingen...
...en hij zei altijd, 'Wat het beste werkt, moet 't worden.'
Hoewel ze elkaar bewonderden, en van elkaar hielden...
...bestond er 'n onderhuidse spanning, waarbij niemand toe wilde geven.
De muziek was de lijm die hen bijeen hield.
We wandelden altijd in de buurt van de studio, naar Greenwich Park Road...
...waar Rita woonde.
Hij bewonderde me nogal.
Hij zei, 'Ik vind 't een lekker ding.'
Ik kreeg 'n brief van Bunny, van hem, die hij liet bezorgen.
Hij vond me leuk en wilde me spreken. 'Kom nou eens langs.'
Dan bleef ie aan de overkant staan, of zo... hij was ook zó verlegen.
Hij was bloedernstig en duidelijk op zoek naar liefde.
Hij hield van Rita en dat wist ik.
We noemden haar Ritz en ze was ons kleine broertje.
Ik hield niet van lichtgekleurde mannen; ik droomde van grote, zwarte mannen.
Elk meisje in Jamaica droomt van een lange, zwarte man.
Bob was een buitenstaander in dat opzicht, hij zat er precies tussenin.
'Je bent helemaal niet zwart.'
Hij voelde zich een outsider, als halfbloed.
Toen Mortimer Planno 'm onder zijn hoede nam...
...werd ie geaccepteerd.
Mortimer was een Rasta leider, die Bob onderwees.
Een prediker, een Rastafari met een schare volgelingen.
Hij raakte bevriend met Bob, en het klikte.
Keek Bob tegen hem op?
Al het lijden in Jamaica, maakt je vanzelf militant...
...omdat je hoe dan ook 't systeem moet ontvluchten.
Wij zien Rastafari als 'n bevrijdende religie.
De profetie zegt dat onderdrukking de wijze man vertoornt.
'En wie is bozer dan mijn dienaar', zei onze Heer Rastafari.
Rastafari's waren kleurlingen die zelf- redzaamheid predikten. Zelfvertrouwen.
Maar we interpreteren de Bijbel anders.
De meeste Bijbelse plaatsen liggen in Afrika. 't Hof van Eden ligt in Afrika.
Wat de ouderen ons leerden, was dat we de zwarte man als God moesten zien.
Iemand met wie we ons konden identificeren.
Christus beloofde de mensheid dat Hij over 2000 jaar zou terugkeren.
En dan zal Hij de Koning der Koningen zijn.
Als erfgenaam van Koning Solomon en Koning David.
We kijken uit naar wie Hij is. Eén man... Haile Selassie!
Keizer Haile Selassie is de reïncarnatie van Jezus Christus.
Hij is onze God. Rasta God.
Rasta leert dat het levensdoel 'geluk' is; voor iedereen...
...vrede, liefde en eenheid.
Toe hij het begrip 'rasta man' serieus ging nemen, kwamen de dreadlocks.
Die betekenden dat je rasta was en de gelofte had afgelegd.
Je haar niet knippen of kammen heeft 'n betekenis en is niet zomaar iets.
Hoe belangrijk zijn de dreadlocks?
Dit is mijn identiteit.
Daarbij kwamen nog alle Bijbelse levensvoorschriften.
Hoe je moest eten, leven, hoe je anderen moest behandelen...
...en hij geloofde dat je leven dan beter was, voor jezelf en voor anderen.
Marihuana is illegaal, maar rasta's roken 't omdat het in de bijbel staat.
't Boek der Openbaringen zegt: 'Gebruik Het Kruid.'
Het 'kruid' was heilig voor ons; we wilden niet slechts high worden.
We werden er heilig, vredig, blij en geïnspireerd van.
Werd je geboren als rasta?
Toen ik geboren werd en opgroeide...
...groeide ook m'n hogere bewustzijn...
...en de wereld bleek eenzaam, zonder gelijkdenkende zielen.
En uiteindelijk kwam ik in Kingston en daar ontmoette ik rasta mensen.
Ik ontdekte dat we van binnen hetzelfde waren.
Hoe oud was je toen? - 17, 18 jaar, ongeveer.
In het geloof en de kennis van Haile Selassie vond Bob zijn echte vader...
...die hij feitelijk nooit had gekend.
Hij zag en vond zichzelf.
Niks geen gezeur meer over halfbloed zijn... één liefde.
Niet gedeerd door de regen, stonden velen te wachten op 'n levende legende.
Voor sommigen de Koning der Koningen, de Leeuw van Judah, een God zelfs.
Leden van de Rastafari's, die hem aan- bidden als godheid, waren ter plekke.
Keizer Haile Selassie van Ethiopië arriveerde eindelijk.
Het net gelande vliegtuig werd door duizenden omringd.
Sommigen rookten wiet, maar onze politie stond machteloos.
Selassie verscheen bij de vliegtuigdeur...
...keek om zich heen en ging weer naar binnen.
Het duurde heel lang voor hij van boord kwam.
Hij kwam van boord en ik zei meteen:
'...dit is een klein mannetje. Is dit onze God? Ze zijn gek.'
Ik zat op m'n fiets te wachten, en toen ie aankwam, keek hij me aan.
Alsof hij iedereen aankeek.
Hij keek iedereen tegelijk aan. Dat kan ik me nog herinneren.
Hij draaide zich om en keek me recht aan.
En hij deed dit...
Toen zag ik zijn hand, en zag ik dat litteken...
Geloof me, toen werd ik gek. En ik rende terug naar Trench Town.
Hoe dieper Bob in het Rastafari geloof dook...
...hoe meer verstrengeld zijn muziek daarmee raakte.
Zijn muziek werd een sociale spreekbuis.
Maar de studio vond dat niet commercieel.
Dat frustreerde Bob omdat hij niet kon spelen wat hij wilde.
En geld was ook altijd 'n probleem.
Je sprak niet over geld met Coxsone...
...tenzij je oorlog wilde voeren.
Als je hem om geld vroeg, hing hij altijd de bad boy uit.
Want hij had altijd van die zware jongens om hem heen.
In die dagen was 't zo dat platenartiesten geen geld verdienden.
De platenmaatschappij gaf de artiest nooit geld.
We kregen 'n minimumloon.
3 pond per week, de man.
Daar kon je niet van leven. - En Bob?
Nee, daarom vertrok hij en begon hij voor zichzelf.
Robert verliet de groep en ging naar Delaware, Amerika. Hij ging emigreren.
Robbie wilde naar zijn moeder toe, maar eerst gingen hij en Rita trouwen.
Voor de bruiloft waren ik noch Peter uitgenodigd.
Maar omdat hij onze brother was, pikten we 't.
We trouwden op de 11 e en hij vertrok op 12 februari.
Hij kwam hier, en Bob was dol op z'n moeder.
Hij werd schoonmaker in het Du Pont Hotel. En later bij Chrysler.
Toen hij daar werkte, reed hij op de vorkheftruck.
Volgens mij schreef hij daar nog 'n song over.
HETHUIS VAN BOBS MOEDER
Hij was erg nederig, liefhebbend en rustig.
Rookte hij veel wiet destijds? - Ja, en hij verbouwde 't in de tuin.
Hij had van die hoge planten staan, en ik kon 't niet geloven.
Destijds in Delaware werd je voor 'n joint meteen gearresteerd.
We gingen altijd naar z'n kelder, om gitaar en conga te spelen.
Gewoon voor de lol; ik wist niet dat ie zo goed was.
Hij gaf de muziek nooit op, want ik kreeg brieven van z'n moeder...
'...Nesta doet niks anders dan gitaar spelen in de kelder.'
Maar ik deed daar niet wat ik wilde...
...dus ging ik terug naar Jamaica, voor m'n vrijheid.
Toen Robbie terugkwam, begonnen we ons eigen label. Wail'n Soul'm.
We namen als eerste Bend Down Low op.
Dat werd een nummer 1 hit en we begonnen onze eigen imperium.
We distribueerden onze platen per fiets naar winkels en jukeboxen.
Hun muziek was te horen in danszalen, maar niet op de radio in Jamaica.
De muziekwereld zit vol vooroordelen:
Ze waren rasta...
...en ze zaten niet bij 'n grote maatschappij.
Dat was dus moeilijk.
Als die DJ's de ether ingingen, soms met hun eigen programma...
...met hun eigen verplichte speel- lijsten van de maatschappijen.
Daar pasten wij niet in, dus om er toch tussen te komen...
...moesten we soms grof worden.
Ik reed Bob met 'Skill' Cole, en Frowser en Tek Life...
...weet je nog, die twee gangsters?
Dan gingen we langs de radiostations.
Dan lieten ze mij in de auto zitten.
Enfin, zij naar binnen, Skill met z'n knuppel, niemand speelt hier honkbal...
...en Skill is een grote vent...
Zij waren binnen, en ik moest in de auto luisteren...
...om zeker te weten dat de plaat écht werd gedraaid.
Toen besloten Coxsone, Studio One, Dualcreed, Trojan en Prince Buster...
...om een eigen maatschappij te beginnen, Big Tree.
Toen kwamen wij met ons antwoord.
als jij een grote boom bent, zijn wij de kleine bijl
messcherp, en wij hakken je om
wij hakken je om
THE WAILERS GINGEN MET 'N NIEUWE PRODUCER IN ZEE:
LEE 'SCRATCH' PERRY
Hier is Lee 'Scratch' Perry, live in de Bob Marley documentaire.
Hoor hem, Keizer Haile Selassie.
Donder en bliksem, hellevuur en zwavel.
Dat is vuur.
Dit is water.
En dat is Afrika op de antenne.
Lee Perry werkte ook met Coxsone.
Dus toen hij voor zichzelf begon, bewonderden we 'm...
...omdat hij in onze voetstappen trad. Weg van Coxsone.
Scratch is bovenal 'n innovatieve producer.
Heel creatief.
Het was een show op zich als hij de studio inkwam, met z'n rum...
...en alle hoeken ermee besprenkelde.
En dan volgde z'n karakteristieke dans. Hij schreef geen muziekscores.
Hij zei dingen als, 'Speel dit eens' en zo kwam de muziek tot stand.
Ze volgden hem gewoon.
Zijn vroegste opnamen met de Wailers zijn mijns inziens de beste.
Perry had veel invloed op Bobs carrière.
Ik ben echt dol op Bob.
Hij is een deel van me...
...en ik ben een deel van hem.
Waarom houden de mensen van zijn muziek?
Door de verhalen die hij vertelt, en hoe. Vol compassie.
Zodat je hem gelooft.
Hij was een gezegende geest en ziel.
Maar hij miste de controle; waar hij heen wilde, wat hij moest doen...
Hij zocht iemand die hem kon leiden.
Hij wilde met me werken. 'Zeker weten? ' vroeg ik hem.
'Want dan moet je doen wat ik zeg.'
Ik had een visie van Jah Rastafari.
Ska was dansmuziek. Bier drinken en dansen.
Het was geen spirituele muziek.
De Bijbel zegt dat mensen van alle gezindten moeten dansen en zingen.
In het Boek der Openbaringen. Welke muziek zou dat zijn?
Reggae.
Wat er pas echt reggae van maakte, was de gitaar riff.
Het is feitelijk 'n ander ritme; eerst speelde de gitaar dit...
...en toen ineens werd 't dit.
Soms gebeuren die dingen puur toevallig.
Iemand probeert iets en 'n ander zegt, 'Mooi!'
Coxsone had apparatuur gekocht in Amerika.
Het lag in de studio en niemand kon ermee overweg.
Toch sloot iemand 'm aan en het bleek een tape delay te zijn.
Dus als je aanslaat, komt 't meteen weer naar je terug.
In andere studio's klonk 't anders. En leek de gitaar 'n effect te hebben.
Voor mij kwam reggae voort uit 'n illusie.
De beats gaan van...
...maar bij reggae heb je 3 van de 4 tellen, en de volgende moet je voelen.
Dat is reggae. Voelen.
Hartslag... voelen.
Hartslag.
't Echte werk.
De basis van de muziek bestond uit drums en de bas.
Trommels waren het eerste instrument in de muziek.
Dus de drum is de hartslag en de bas is de ruggengraat.
De drums en de bas zijn heel belangrijk in Bobs muziek.
Family Man en Carlton. Twee brothers. Met een heel eigen stijl.
Reggae is een concept van verschillende soorten muziek.
Funk, rhythm & blues...
...soul...
...en ook nog 'n vleugje jazz.
Ik werkte voor National Drycleaners waar ik winkelmanager was...
...en Rita kwam binnen met kleren die gestoomd moesten worden.
Ze noemde haar naam.
Ik was verbaasd want ik kende alleen de blanke Marley's. Zo noem ik ze.
Dus ik zeg, 'Wie is Marley?' Zij zegt, dat is mijn echtgenoot.
'En wie is zijn vader? ' Ze wist weinig, maar ze kende de naam Kapitein Marley.
'Dat is mijn vader', zei ik.
Mijn moeder werkte in 'n pension, waar m'n vader soms verbleef.
Zo heeft ze 'm ontmoet.
Was hun relatie lang of kort?
Volgens mij heel kort.
Mijn moeder kende z'n lot niet.
NORVAL MARLEY STIERF OP JAMAICA IN 1957
Op Jamaica was een groot bedrijf...
...Marley & Plant. 'n Bouwbedrijf.
Verantwoordelijk voor de meeste bouwklussen in 't hele land.
Hij zei altijd dat dat z'n familie was.
Hij ging ooit naar hen toe, om een lening voor 'n auto.
Om de platen rond te brengen.
Het verhaal gaat dat toen hij binnenkwam...
...iedereen omkeek, omdat hij op hun leek.
Ze zeiden dat we moesten vertrekken. Ze wisten niks van Norval en 'n kind.
Mijn vader kennende, en ik weet niet of 'verstoten' volstaat...
...maar 't lijkt me toch wel van toepassing.
'n Andere tijd, en m'n vader was 'n man van discipline en best streng.
Rastafari's waren destijds nog niet zo geaccepteerd.
Hij zei me dat de kwestie 'm sterker maakte en dat er wel een song in zat.
'Wat voor song? ' vroeg ik.
Try To Pick It Up. De steen, geweigerd door de bouwer. Dat ben ik. De ware.
Ik wil een nummer draaien, dat blijkbaar over Bobs afwijzing gaat.
Dit gaat over zijn ervaring en ik ben benieuwd wat u ervan vindt.
Dat zou ik graag willen horen.
de steen die de bouwer verwierp
die zal toch ooit de hoeksteen worden
Mooi liedje.
Ik ken dit nummer, maar kende de betekenis niet.
Maar ik snap wat jullie bedoelen.
Mag ik al praten?
Dat is zó waar.
Bob heeft de familienaam wereldberoemd gemaakt.
Hij heeft de Marley's de wereld ingestuurd, z'n muziek en kinderen...
...en nu is hij de ware Marley, snap je?
Hij wordt de enige Marley en niemand kent de rest meer...
...zij die ooit zo voornaam waren. Zij staan nu achteraan en hij staat vooraan.
Is dat niet verbazingwekkend? Absoluut.
Wat 't met hem deed, die afwijzing, is dat hij zo de wereld kon bereiken.
'Er zijn zoveel mensen gekwetst, en doormaken wat ik heb doorgemaakt...'
'...en mijn boodschap brengt verandering en transformatie.'
OP DEZE GOSPEL-ACHTIGE DEMO VAN 'NO WOMAN, NO CRY'
SPEELT PETER TOSH PIANO
Iemand zei me, 'Bob Marley & The Wailers zijn in Londen.
Wil je ze ontmoeten?'
Ik was wel geïntrigeerd, want ik had al veel van ze gehoord.
Toen ze 't kantoor betraden, maakten ze veel indruk. Heel charismatisch.
Ik zei, 'Maak een plaat, en hoeveel geld willen jullie? En dat gaf ik ze.'
We kregen 4.000 pond en namen Catch A Fire op.
Ik wilde ze als zwarte rockband naar buiten brengen. Dat was wat ik zocht.
Ik voelde dat Bob 't wel zag zitten, maar de rest niet zo heel erg.
Wat Bob ongeveer dacht was 'Kan mij 't schelen, ik moet ergens beginnen.'
Dat zei hij altijd. 'Als je nergens begint, kom je nergens.'
Bob mikte niet alleen op Jamaica, maar ook op Amerika...
...Europa, en om dat te bereiken moest je de muziek 'aankleden'.
Het eerste album is met voorsprong het meest 'aangepast.'
Ik voegde van alles toe.
Al die gitaren en keyboards zijn allemaal overdubs.
Ik had geen enkele twijfel dat 't succesvol zou zijn.
Wat 't tegen kon houden, was hun onwil om te toeren. Dat was m'n enige angst.
Ze gingen op tournee, en er ging veel mis en de stemming werd zuur.
We toerden in Engeland, met Catch A Fire.
Niemand zei ons dat 't een promo toer was, zonder geld.
Je bent 'n topgroep in Jamaica en je verwacht 't zelfde in Engeland.
Bob was reëler. Hij zei me, 'Niemand kent ons nog.'
Bob snapte dat hij moest optreden, en de anderen waren daar niet zeker van.
Je moet 'n fanbasis opbouwen. Onderweg in 'n bus, ongezond eten...
...'t is zwaar.
Bunny wilde gewoon geen sneeuw en kou. Dat was 't hem niet waard.
Bob wilde succes. Bunny en Peter waren meer militant.
Men probeerde hen te scheiden, omdat Bunny en Peter minder meegaand waren.
Met 'men' bedoel je Island Records? - Natuurlijk.
Vervolgens kwam de Amerikaanse toer.
Dus ik zei: 'Krijgen we nu wel geld?'
Chris Blackwell zei 'Nee, want jullie doen 't kleine clubcircuit.'
Waar dus van alles kon gebeuren.
Ik zeg, 'Chris, we zijn Rasta's; waarom stel je ons daaraan bloot?'
'Als The Wailers die clubs niet doen, stellen ze niks voor.'
'Nou, dan doe ik mooi niet mee. Schrap mijn naam maar.'
Ik dacht dat m'n brothers 't zelfde zouden doen, omdat 't hen ook aanging.
Ik bleek de enige spelbreker, maar ik hield m'n poot stijf. Nu nog steeds.
Toen gingen ze op tournee, met Joe Higgs als mijn vervanger.
PETER VERTROK KORT NA DE AMERIKAANSE TOER
Peter was een militante vent, en hij mocht Chris Blackwell niet zo.
Hij vond 't een oplichter.
In '74 deden we twee LP's met Chris Whitewell...
...en hij behandelde ons alsof we 'n stel amateurs waren.
Dat beviel me niet.
Na 12 jaar in The Wailers als achtergrondzanger...
...werden m'n talenten geen recht gedaan.
Dus vertrok ik omdat ik erkenning en respect wilde.
Voor ons als kinderen was hij geen overbezorgde vader.
'n Papa die dingen zegt als 'voorzichtig, jongen.'
Hij was nogal ruw. Héél ruw.
Ik weet voor mezelf, dat mijn hart van steen kan zijn...
...maar ook zacht als water.
We waren altijd druk bezig, rennen op het strand, wie 't hardst kon.
Wie 't hardst kon, om hem te verslaan.
Hij hield nooit in. Zo van, 'Het zijn kinderen, dus ik houd me in.'
Hij rende zo hard mogelijk.
Hij vond dat hilarisch, wij niet.
Niemand zag z'n kinderen graag met ons omgaan.
'Smerige drugsgebruikers...'
'Je ouders roken', en maken muziek, daarom mag mijn kind niet hier spelen.'
Erg positief was dat niet.
Ik had vriendinnetjes die logen over waar ze bleven logeren.
Hij zei gewoon, 'Je hebt geen vrienden nodig.'
'Je hebt je broers en je zusters, dat is genoeg.'
'Denk nooit dat je vrienden nodig hebt.'
Bob had zoveel meegemaakt in zijn leven...
...dat hij mensen niet erg vertrouwde.
Hij keek rustig rond en dacht, 'Wie houdt echt van mij?'
IN 1974 FORMEERDE BOB EEN NIEUWE WAILERS GROEP
INCLUSIEF EEN ACHTERGROND- KOORTJE, THE I-THREE
De samenzang veranderde niet per se met ons koortje...
...want hij hield vast aan de sound.
Bob vroeg ons voor de Natty Dread Tour.
Vanaf het allereerste optreden was het...
...overweldigend.
Overal uitverkocht.
We deden de clubs.
Maar in Paul's Mall in Boston deden we wel 6 avonden achtereen.
Die ervaring in zalen van 400, 500 man... The Roxy...
...The Quiet Knight in Chicago, nog 's 500, dát was Bob Marley op z'n best.
Toen was hij pas echt dichtbij.
Helemaal uit Trench Town, Jamaica, Bob Marley & The Wailers!
Het concert in Londen, in 1975, in The Lyceum, dat was 't keerpunt...
...daarna kende iedereen zijn naam.
Er hing een gevoel dat hij mega ging worden.
Ten eerste zat de zaal stampvol.
Bij 'n concert, waar nog massa's mensen voor de deur staan, voel je je super...
...en die energie strekt zich uit naar de band op het podium.
Typisch zo'n avond: volkomen explosief.
Toen hij opkwam, voelde hij de menigte in de zaal...
...yes... eindelijk.
Dit was eigendom van Chris Blackwell, Island House.
Vrienden en medewerkers woonden hier, mensen die elkaar kenden...
...en ze woonden daar beneden en boven.
Chris stelde 't beschikbaar als Bobs oefenruimte...
...en uiteindelijk kocht Bob 't zelfs van Chris.
Rasta's werden uptown niet geaccepteerd...
...en tot Bob daar introk, zag je nergens dreadlocks.
'n Vrouw vroeg Bob, 'Hoe kom je aan 56 Hope Road?'
'Vlakbij King's House, waar de Gouverneur woont?'
'En vlakbij Jamaica House, waar de premier woont?'
Bob zei, 'Sister, ik breng het getto naar de stad.'
Eén van de mensen die hier woonde, vóór Bob, was Cindy Breakspeare.
Ze woonde daar met haar broer Reds.
Ik vond 't prachtig, het oude huis met de houten vloer.
Koel en fris... echt fantastisch.
Er liepen altijd mensen in en uit, overal hoorde je herrie en gelach.
Je zat er echt middenin.
't Belangrijkste wat destijds in Jamaica gebeurde, vond dáár plaats.
Het hoofdkwartier, 't centrum van alles.
Bob ging er nooit weg; mensen kwamen uit de hele wereld om hem te zien.
BOB MET THE JACKSON FIVE / 1975
Woonde je bij je vader daar?
Nee, we woonden een eindje verderop.
Hope Road was... ik weet 't niet...
...berucht.
Rasta is volkomen open, niemand onderzoekt je achtergrond.
Er kwam van alles naar Hope Road. Goed, kwaad en onverschillig.
Als je daar kwam, zag je altijd massa's mensen bij Bob.
Discussiërend over politiek, en God. Over geschiedenis.
Over van alles.
Bob was strikt en hield alles streng onder controle.
We noemden hem dan ook Skipper.
We hanteerden destijds scherpe regels.
Vrouwen hoorden 'n jurk te dragen, geen broek.
Sommigen droegen ware oorlogskleuren. Lippenstift en oogschaduw...
...'t klinkt grof, maar als Rasta moet je die Babylonische dingen wegdoen.
't Was een kamp met regels, doctrines en leefregels, heel serieus.
Bob was heel bewust met voedsel.
De blender maakte altijd de mooiste sapjes. Zeewier op 't vuur en visthee.
Alles wat je maar sterk maakte.
Toen ik 'm ontmoette, begonnen we 'n routine. Vroeg opstaan...
...trainen, rennen, oefeningen, naar 't strand. Dat werd onze lifestyle.
Rasta is gebaseerd op 't eeuwige leven...
...goed voor je lichaam zorgen. De Tempel van de Heer.
We renden over 't strand en dan berg- opwaarts, naar River-waterval.
Ik heb daar nog video-opnamen gemaakt.
Bij Cane River lieten we de waterval op onze rug beuken...
...de beste massage ooit.
Waar we nu staan was 'n stadion. Dit was een voetbalveld.
We hadden twee doelpalen. 'n Klein veldje.
Meestal speelden we 5 tegen 5. Eentje hier, en één achterin.
Best 'n klein veld; misschien maar 40m?
Bob was in alles erg competitief. Hij gaf zich altijd voor 110%.
Hij had een passie. Alles wat ik met 'n bal deed, probeerde hij ook.
Hij speelde niet alleen voor de lol. Alles had 'n doel.
Voor hij 'n song schreef rookte hij 'n joint...
...dan ging je rennen om op te frissen en kreeg je inspiratie voor de tekst.
Beter om overal te schrijven. 't Is overal mogelijk, weet je?
Hij begon langs te komen; je hoorde 'm de trap oplopen...
...als 't voetbal voorbij was en 't rustiger werd.
Niemand ziet je, want overdag sterft 't van de mensen...
...dan kun je uiteraard niet te openlijk zijn.
Ik begrijp dat je getrouwd bent?
Nee.
Ik heb niks met 't leven volgens de Westerse wijze.
Als ik de wet moet volgen, dan wel de wetten van Zijne Majesteit.
Als 't niet Zijn wetten zijn, dan maak ik mijn eigen wet.
Wanneer ontmoette je Bob?
Ik zag 'm elke dag. Hij woonde in 2nd Street, ik in 1st.
Ik negeerde 'm omdat ie me lastig viel, wat ik dan m'n moeder moest vertellen.
Hou oud was je? - 16.
Wat deed ie dan precies?
Dingetjes als 'Bewaar jezelf voor mij, ik wil je.'
'Neem geen andere vriendjes.' Van die dingen.
Was hij charmant?
Waarom was hij zo leuk voor meisjes?
Jij kent Bob niet.
't Was zo'n knappe jongen.
Mensen hebben visioenen van vrouwen die achter Bob Marley aanzitten.
Aan z'n kleren sjorren. Klopt dat?
Waarom had ie zo'n succes bij vrouwen? - Omdat hij verlegen was.
Bob was niet de womanizer zoals de mensen hem beschreven...
...de vrouwen kwamen eerder op hem af.
Was hij trouw? - Aan wie? God?
Hij was trouw aan Jah.
Maar trouw aan één vrouw? Nee.
Was hij dan iemands eigendom?
Wat is trouw? 'n Westerse ideologie; 'n ring om je vinger, door je neus?
Westerse mannen kunnen slechts één vrouw aan. Bob méér.
'n Vrouw zei ooit, 'Zei Bob nooit dat hij getrouwd was? ' Ik wist dat niet.
Ik wist niet dat hij getrouwd was.
Uiteindelijk vertelde z'n moeder het me.
Zag hij Rita toen nog gewoon? - Natuurlijk.
Ze werkten en toerden samen.
Op tournee had Rita haar eigen kamer. Ze was niet samen met Bob.
Ze zag alles wat er gebeurde, maar ze had vooral respect voor 't werk.
Hoe ging je al die jaren om met al die andere relaties van Bob?
Ik werd zijn beschermengel.
Tegen die tijd was ik niet slechts zijn vrouw meer.
Omdat ik weet hoe belangrijk Bob is...
Het was niet alleen lol; we hadden 'n missie, 'n evangelische campagne...
...om de mensen dichter bij Jah te brengen.
Ze hadden 'n band, weet je...
Ik zou niet...
...als 't mijn man was, zou ik 't zo niet doen.
We maakten nooit ruzie om vrouwen.
Hij zei gewoon, 'Rita, ik heb dit gedaan', of, 'Dit is er gebeurd.'
Ik was degene die vrouwen uit z'n kleedkamer moest halen.
'Haal die mensen weg.' En dat deed ik dan heel vriendelijk.
'Kom op, dames. Bedtijd. We hebben morgen weer 'n optreden, dus...'
Het liet haar schijnbaar koud...
...maar je kon 't merken als ze gekwetst was.
En wij dus ook. En dat vond hij niet leuk.
Hij vond 't niet leuk als dat ook aan ons te merken was.
'We gaan ijs en hamburgers halen, wat willen jullie?'
Vond je 'm egoïstisch? - Ja, dat is oneerlijk jegens 'n vrouw.
Helemaal niet. Maar toch konden we hem er niet om haten.
BOB HAD 11 KINDEREN UIT 7 VERSCHILLENDE RELATIES.
In Kingston zijn getto's waar mensen verdeeld zijn langs sektarische lijnen.
Gecontroleerd door de PNP van de Premier...
...die communisten worden genoemd...
...of door de oppositie, de JLP; die worden fascisten genoemd.
Destijds was politiek in Jamaica 'n soort Oost/West confrontatie. Eng.
Je had de ultraconservatieve rechtervleugel, zoals Seaga...
...die feitelijk Reagans stroman in de Caraïben was.
En je had Manley met 'n Democratisch Socialisme, waarvan men zei...
...dat 't slechts 'n vermomming voor 't communisme was.
Soms gooiden ze gewoon flessen en stenen naar elkaar.
Maar vaak ook bommen en kogels...
...en de kranten staan bol van de moordpartijen in Kingston.
't Werd 'n soort gangstervete, van politieke gangsters.
Mannen die namens de premier de orde handhaafden.
In sommige gebieden hadden die lui gewoon de macht.
Jij vindt 'n meisje leuk, ik vind haar ook leuk. We vechten om haar.
Hij vindt de PNP leuk. Jij bent voor de JLP. Dan vecht je voor de PNP.
Bob was met al die gasten bevriend.
Alle schurken van de Labour Party waren zijn vrienden.
Net als de PNP.
Hij groeide met ze op in dezelfde buurt. Ze zijn echt link.
Soms ontmoet je 'n vriend die plots in de krant staat:
'...GEZOCHT'. En dan blijken er al diverse van je vrienden dood te zijn.
Sommigen van hen houden van muziek, maar hun prioriteit is toch...
...oorlog en misdaad.
Bij politiek geweld...
...vecht de jeugd tegen de jeugd.
Voor de politici.
Daar word ik echt ziek van.
Niemand doet iets goeds voor de mensen.
't Is 'Verdeel en Heers.'
Bob deed 'n concert met Stevie Wonder, in Jamaica...
...samen deden ze twee songs...
...volgens mij Superstitious en I Shot the Sheriff
Stevie gaf de helft van z'n gage aan de blindenschool in Jamaica.
Dat ontroerde Bob...
...en hij zei, 'We geven 'n gratis concert.'
Dat stelden ze voor aan Michael Manley, de PM, en men was heel enthousiast.
Bob Marley, 's werelds grootste reggae muzikant...
...speelt op 'n groot gratis concert...
...voor het volk van Jamaica, in Kingston, op zondag 5 december.
Dit werd bekend gemaakt door Marley in Jamaica House...
z'n manager Don Taylor...
...en door de afgevaardigde voor Culturele Zaken, Arnold Bertram.
Volgens mij werd hij daar ingeluisd; hij belde me of hij dat moest doen.
Ik zei, 'Als je 't voor de PM doet, doe je 't voor 't land...'
'...maar met de aanstaande verkiezing, doe je het voor hem.'
Twee weken later schreef Jamaica's Premier, Michael Manley...
...nieuwe verkiezingen uit voor 15 december.
Als we dat hadden geweten, hadden we dat concert nooit gedaan.
Ik steun Michael Manley's regering niet.
Nooit.
Dus 't maakt je niets uit wie de verkiezingen wint?
Verkiezingen? 't Maakt geen enkel verschil wie er wint.
Bob was heel populair, en als hij schijnbaar iemand steunde...
...zou 't publiek dat ook doen.
Bob had veel macht in Jamaica en dat vonden de politici niet leuk.
Bob had zichzelf nogal geprofileerd...
...tot woede van anderen...
...want hij had immers vrienden aan beide kanten.
Je moest aan één kant staan.
Je kunt niet in 't midden gaan staan, want dan raak je gewond.
We voelden de spanning, en de situatie stond onder hoogspanning.
Er gingen geruchten dat 't concert verstoord zou worden.
Bij mensen in de groep, de muzikanten, de I-Threes...
...naarmate de dag van 't concert naderde, rees de twijfel.
Ze werden bang.
Elke avond werd er gerepeteerd op 56 Hope Road.
Meestal waren er 2 mannen bij van onze Geheime Dienst.
Die beschermden normaal gesproken de Premier.
Ze kwamen elke avond, maar niet die avond.
We hadden even pauze, dus iedereen deed even kalm aan.
Don Taylor, Bob en ikzelf waren in de keuken.
Ik zat in de auto, wilde net uitstappen en zag 'n paar mannen op de trap.
De schutter naderde van deze kant en richtte z'n pistool hier langs.
'n Zwarte handschoen met een pistool; wij konden geen kant op...
...zo groot was 't daar niet.
Toen hoorde ik de pistoolschoten...
Toen richtten ze 't pistool op de auto...
Ik voelde 't warme bloed stromen en besefte dat ik neergeschoten was.
De gast bleef maar schieten, tot de kogels op waren.
Eén hield 'n pistool op m'n hoofd en zei, 'Iedereen dood?' 'Ja, man.'
Toen zag ik Don Taylor zwaar bloedend naar buiten komen.
Uiteindelijk viel hij om, op de grond.
Ik schreeuwde naar Bob, en hoorde de stem van Carley Barrett...
...die zei, 'Bob is in orde.'
'Bob is in orde.'
MARLEY NEERGESCHOTEN
Hij had 'n brandwond, de kogel bleef hier in z'n arm zitten.
'n Wonder dat er niemand dood was.
't Was niet echt 'n professionele aanslag?
Zo professioneel als Jamaica is. Ze kijken teveel films...
Hier volgt 'n speciaal nieuwsbericht.
Artiest en reggaester Bob Marley, Rita Marley en manager Don Taylor...
...liggen gewond in 't ziekenhuis na 'n schietpartij eerder vanavond.
PM VEROORDEELT AANVAL OP MARLEY
Ik hoorde alleen schoten.
Ik zag niemand vuren.
Iemand vindt dat 't concert niet door mag gaan. Dus houden ze 't tegen.
Zeker weten. Ze probeerden het concert tegen te houden.
Of 't concert wel of niet doorging; van alle kanten was er druk.
Ik was bang dat Bob vermoord werd.
In de arena staat 't publiek achter dranghekken en overal staat politie.
Vijf uur nadat 't concert zou beginnen, is de ster, Bob Marley, er nog niet.
Sommigen zeiden, 'Bob, ga niet, ze zullen 't nog 'n keer proberen.'
Iedereen zei, 'Wil je dit echt doen, baas? ' En hij zei, 'Ja.'
Ik zei, 'Ik doe mee. Als jij dit wilt, dan doen we 't.'
De politie bracht 'm naar beneden en we reden achter de politiewagen aan.
Toen ik daar aankwam, kon ik de situatie nauwelijks geloven.
'n Avond in Kingston. Er zitten 80.000 man...
...als iemand je te grazen wilt nemen, is dit de perfecte situatie.
Maar 't was 'n speciaal moment.
Kom op, mensen, we zijn hier om 'n band te zien spelen!
Bob liet zijn wonden zien.
't Publiek werd gek. Jamaicanen zijn gek op 'n man die zoiets overleeft.
Bob was niet bang. Hij wist dat als er iets gebeurde...
...terwijl hij zijn werk deed, dat de Almachtige God hem beschermde.
Als je daarvóór ongelovig was, viel er naderhand niets te ontkennen.
als u arme mensen wilt helpen
doe het dan nu
o, Jah,
dat vraag ik u
gooi die vloek weg, nu meteen
water in de bron, en ga nu heen
Ik moet je iets over de schietpartij vragen.
Iemand zei, 'Het was óf de JLP die dacht dat je de PNP steunde, of andersom.'
Heb je daar iets op te zeggen? - Volgens mij was 't de duivel.
Maar God beschermt je.
Ze kunnen 't opnieuw proberen.
Ach, als het zo moet zijn...
Na de schietpartij was hij, niet zozeer bang, maar gekwetst.
Om Jamaica onder ogen te komen.
Ik verliet Jamaica met hem na de schietpartij.
De hele reis zei hij geen woord.
Eerst gingen we naar Nassau en vervolgens naar Londen.
Hij wilde 'n pauze inlassen.
Niet steeds over z'n schouder kijken. Even geen problemen.
Al die controverses...
...even z'n hoofd leegmaken, om te werken, te musiceren, te toeren.
We gingen wonen in 't Chelsea district, in Oakley Street.
't Was 'n fantastische ervaring, met z'n allen in één groot huis.
Op elke verdieping 'n andere muzikant, op één verdieping zat Tyrone Downey...
...Carlton Barrett op weer 'n andere...
...'Familie Man' Barrett op de éne, Alvin 'Seeco' Patterson op de andere.
Volgens mij deelde Neville Garrick de kelder met iemand.
We zaten op 'n steenworp afstand van Battersea Park Bridge.
Over de brug lag een voetbalveld.
We speelden zelfs tegen National Front jongens. Soms wonnen we.
Voelde hij zich verbannen?
Maar hij was zó met muziek bezig. Zo stelde hij zijn ziel tevreden.
Bobs leven was gespaard en daar was hij blij om. Jah gaf 'm nog 'n kans.
Ook werd hij geconfronteerd met z'n sterfelijkheid...
...en als dit dan misschien de laatste kansen zijn om iets te doen...
...is elk moment waardevoller. Elke seconde van de dag.
Geen tijd te verliezen.
Hij sliep zo'n vier uur per dag. Hij schreef altijd 'n song, ook 's nachts...
Ik zei dan, 'Bob, nu moet ik slapen...' Hij weer, 'Nog 'n half uurtje.'
Dat half uur werden vier uren.
Hij schreef graag vroeg in de ochtend.
's Ochtends had ie zo'n typische Rod Stewart-achtige stem.
Hij werkte eerst de melodie uit, de tekst kwam dan later.
Miss World 1976 is Miss Jamaica...
The Royal Albert Hall staat op z'n kop.
De 21-jarige Cindy Breakspeare ontvangt de sjerp. Ze is verbijsterd.
Toen ik won was Bob nog niet zo bekend in Engeland.
Maar omdat ie bij mij hoorde...
...en Miss World wel heel bekend was, vulden we elkaar prachtig aan.
Cindy is overweldigd en Wilnelia Merced kroont Miss World 1976.
't Werd gezien als nogal...
Schandelijk? - Dat is 't goede woord.
Maar Bob vond z'n verovering prachtig.
Er is geen enkele man die niet voor 'het meisje' gaat.
Had hij je graag Rasta zien worden?
Ik denk 't wel.
Bij bepaalde dingetjes. Hoe presenteer je jezelf? Je kleding, je haar.
Zit ik in de trein naar Londen...
...en in 't toilet zit zo'n wastafel, waarboven ik alle make-up afwas.
Op 'n avond lukte dat niet en kwam ik helemaal opgedoft thuis...
...rode nagels, bontjas, volledig opgemaakt.
En ik doe net de deur achter me dicht en hij loopt achter me aan...
...ik draai me om, hij kijkt me aan en zegt, 'Betrapt.'
'Exodus' was ons grootste album daar.
'n Enorm succes in Europa, en ook in Amerika. Ze wilden ons daar zien.
Toen werd de Amerikaanse toer afgelast vanwege 'n teenprobleem van Bob.
Iemand had met spikes op z'n voet getrapt en kreeg ie 'n ontsteking...
...omdat hij de volgende dag toch ging voetballen, én de volgende dag.
En dat bleef hij doen voor ze beseften wat er aan de hand was.
Men stelde uiteindelijk de definitieve diagnose van huidkanker.
Ze ontdekten dat het 'n soort blanken- ziekte was. Niet uit een zwarte bron.
Door z'n blanke genen werd het zo erg.
En hoe wilden ze hem behandelen?
Afzetting vanaf de heup. Met andere woorden: 't hele been amputeren.
In Engeland wilden ze z'n been afzetten. Herinner je je dat?
Z'n teen moest eraf.
Zeker niet zijn been.
Men zei 'm dat als je grote teen werd afgezet, je niet meer kon dansen.
Hij was gek op voetbal.
De gedachte dat z'n teen eraf moest was onacceptabel voor 'm.
Maar die andere dokter, in Miami, zei 'Nee, dat is niet nodig.'
'We kunnen er 'n stukje afhalen. De hele teen hoeft niet.'
'Of alleen 'n stukje onder de nagel...'
Hij kreeg slecht advies van z'n omgeving.
EEN PAAR MAANDEN LATER TOERDE BOB WEER
'WAR' IS GEBASEERD OP 'N SPEECH VAN HAILE SELASSIE
IN DE VN IN 1963
ONDERTUSSEN, IN JAMAICA...
...WERD HET POLITIEKE BENDEGEWELD STEEDS ERGER
Er was 'n groep die Bob terug wilde halen...
...omdat men vond dat hij de potentie had...
...om de mensen weer bijeen te brengen.
De regering smeekte hem, want zonder Bob Marley was Jamaica verloren.
Ze konden niet zeggen dat hij verbannen was.
Ze stuurden een van hun leiders, Claudie Massop, om met Bob te praten.
Hij hoorde bij de andere partijvleugel en hij ging samen met Tek-Life...
...zo noemden we hem.
Zij gingen naar Engeland om Bob over te halen naar Jamaica te komen.
Bob liet ze min of meer komen...
...zodat ze weg uit Jamaica zouden zijn, weg van die politieke invloed...
...zodat ze open met elkaar konden praten.
Die twee vertegenwoordigden de oppositie.
Ik sprak namens de andere kant...
...maar als hij niet terug naar Jamaica wilde komen, wat dan?
Dus moest ik zelf ook naar Engeland.
BOB METMASSOP, WELCH EN 'TEK- LIFE' LONDEN, 1978
Hoeveel van deze mensen leven nog?
Eén... degene met wie je spreekt.
Bob had 'n song, 'Wij Jah mensen zullen eensgezind zijn.'
Ze besloten 'n vredesconcert te geven.
Vorige maand was er 'n bestand tussen de rivaliserende facties in Kingston.
Er zou 'n vredesconferentie komen, alsmede 'n concert in 'n groot park.
Ze verwachten meer dan 100.000 man. Bob Marley is gevraagd als hoofdact.
Marley accepteerde 't aanbod en komt terug naar Jamaica.
Bob, waarom keer je terug naar Jamaica?
Mijn leven is niet belangrijk. Dat van anderen wel.
Mijn leven is alleen belangrijk als ik mensen kan helpen.
Als 't alleen om m'n veiligheid gaat, hoeft 't niet voor mij. Ik leef voor 't volk.
De mensen trokken naar 't vliegveld. En bestormden de landingsbaan.
Na de landing renden ze 't vliegtuig tegemoet, net als bij Haile Selassie.
PNP PREDIKT VREDE EN LIEFDE
Ongelofelijk, zo'n stadion met 30.000 man.
Politieke tegenstanders zaten nu naast elkaar.
Ik wil jullie iets vertellen.
Om alles uit te laten komen, moeten we eensgezind zijn.
In de geest van de Allerhoogste...
...Zijne Keizerlijke Majesteit Haile Selassie.
Mensen leiden...
...uit de slavernij...
...handen schudden...
Ik speelde 'n valse noot. Hij begon te zingen, 'Let op wat je doet.'
Men dacht dat hij tegen 't publiek sprak. Maar hij had 't tegen mij.
Hij was heel spiritueel.
Luister!
Kunnen we hier op 't podium krijgen...
...Mr Michael Manley en Mr Edward Seaga...
Ik wil handen schudden en 't publiek laten zien dat alles goed komt...
...en eensgezind zijn.
Het was puur spontaan.
Ik wacht.
O, Heer, help ons. Ik bid...
Er had van alles kunnen gebeuren. Ik bad dat ze niet weer gingen schieten.
Er volgde geen preek of zo. Hij pakte onze handen en sprak enkele woorden...
...keek omhoog en iedereen was op dat moment één.
Liefde... voorspoed...
...Jah. Rastafari, Selassie.
Hij kon dat. Hij kon mensen bij elkaar brengen...
...van alle gezindten; zwart, wit... alles kwam samen.
Hij belichaamde dat allemaal.
Met zijn carrière nam ook z'n ontwikkeling toe...
...'n mooiere auto en 'n groter huis.
Maar mijn vader bracht ons altijd terug naar Trench Town.
Soms ging Bob weer 't getto in, en sloot nooit z'n auto af.
Dat was net of je niemand vertrouwde.
Heb je veel verdiend met je muziek? - Geld...
Wat is veel geld voor jou?
Goeie vraag.
Miljoenen dollars?
Ben je 'n rijk man?
Wat bedoel jij met rijk? - Bezit je veel? Veel geld op de bank?
Maakt bezit je rijk? Dat soort rijkdom heb ik niet.
Mijn rijkdom is leven, voor altijd.
Hope Road zat altijd vol, en iedereen was op zoek naar 'n kans.
Geld, 'n helpende hand, 'n baan, schoolgeld, en ga zo maar door.
Er stonden altijd hele rijen voor Hope Road. Mensen met kinderen...
...en hij gaf geld, niet alleen uit medelijden...
...maar genoeg om iets mee te beginnen.
Niemand zou ooit hebben geloofd dat deze muzikanten...
...Maple Leaf Gardens in Toronto zouden uitverkopen.
'n Bewijs dat reggae steeds meer wordt geaccepteerd in de muziekscene.
En daardoor is Bob Marley een superster geworden.
Bob vertelde ooit dat ze hem vroegen, 'Hoe groot wordt deze muziek?'
Hij zei, 'Deze muziek zal steeds groter worden, tot 't de juiste mensen bereikt...
...wat voor mij de hele wereld betekent.'
We zijn van ver gekomen.
Ik zag 't groeien van 200 man tot 1000...
...toen werden het 'r 80.000 en vervolgens honderdduizenden!
We toerden door Europa, we speelden in 6 weken wel voor 2 miljoen mensen.
We braken daar elk record. Zelfs van de Rolling Stones.
Hij gaf 'n concert in Tokio. 4000 mensen. Allemaal Japanners.
Ze zongen alles woord voor woord mee.
De meesten begrepen niet eens dat ze 'n vreemde taal spraken.
Maar ze voelden de muziek en ze wisten wat hij zei.
De media logen en zeiden dat Bob 'n pond per dag rookte.
Dus zat de politie op onze hielen en doorzochten ze al onze spullen.
Politie met honden in de bus, maar ze vonden nooit wat.
Toen vielen ze ons niet meer lastig.
Later vroegen ze zelfs, 'Hebben jullie ook nog posters?'
Dus naast onze paspoorten, kwamen we met stapels platen en posters...
...geen punt, ze stempelden gewoon.
Eén van zijn grootste zorgen was dat hij de zwarte mensen niet bereikte.
Hij zag dat al z'n shows 'wit' waren en dat verbaasde hem nogal.
Ik was in Nigeria en vertelde 'm over de respons van de mensen daar...
...die hem alleen van z'n muziek kenden, hij kon 't nauwelijks geloven.
Ik zei, 'Afrika wacht op je. Sterker nog; misschien kom je niet eens terug.'
Ik ontmoette hem voor 't eerst in Amerika in 1979.
Toen we backstage gingen, en hij me zag, zei hij:
'Jeetje, wat ben jij lelijk.'
Ik was geschokt. 'n Man die ik niet ken, zegt dat ik lelijk ben.
't Kwam omdat m'n haar ontkroest was.
Voor 'n Rasta moet alles naturel zijn.
Toen vroegen we of hij naar Gabon kwam, voor m'n vaders verjaardag.
Hij kwam in januari.
Haar vader was President van Gabon.
We wisten niet dat hij dictator was, maar we waren er toch en gingen maar spelen.
Zijn dochter was verliefd op Bob.
Hij was heel recht door zee. Heel eerlijk, simpel en bescheiden.
Als je verliefd op iemand wordt, denk je niet na. 't Gebeurt gewoon.
Voor Bob is Afrika het moederland... Hij hield van Jamaica...
...maar Afrika was de bestemming.
Je sterft niet om naar de hemel te gaan, je moet leven in de hemel.
Afrika is onze hemel. Daar komen we vandaan.
Iemand vertelde het m'n vader.
'U kunt Bob Marley niet ontvangen. Hij is 'n revolutionair. Dat kan niet.'
Mijn broer heette hem welkom in 't Paleis.
De eerste show ging heel goed, maar de Gabonezen klapten niet.
We zeiden, 'We hebben een probleem. Misschien vinden ze hem niks.'
Na afloop werd de auto omringd.
Ik dacht dat ze ons gingen doden en de auto gingen vernielen.
Tot m'n verbazing, begonnen die jongelui allemaal te schreeuwen...
...Rastaman, Rastaman, Rastaman!
Overal renden die kids naast de bus en zwaaiden...
...'Bob Marley, Bob Marley' en 'ganja, ganja' schreeuwend.
Hij ging vaak met ze naar 't strand.
Ze wisten niks over Rasta en vroegen hem ernaar. Naar zijn filosofie...
...zijn gedachten over wat Afrika moest doen?
De revolutie? Vragen die alle jongelui hebben.
Hij had veel impact op de jeugd van Libreville.
Bob vroeg me via Pascaline te vragen wat 't gage was.
En dat was véél meer dan wat Don Bob had verteld.
Bob werd kwaad; zijn manager had ons teveel gerekend.
Omdat Afrika zoveel voor hem betekende, was hij geschokt...
...dat hem uitgerekend hier zoiets overkwam.
Hij sloeg 'm neer. Hij sprong overeind en sloeg hem neer.
Hij sloeg 'm in elkaar.
We ondervroegen hem die avond zo'n 3 uur en namen alles op.
We zaten op de 22ste verdieping en ze hingen Don 'n minuut buiten 't raam.
Even later zei Don iets anders en Bob zei, 'Garrick, terugspoelen.'
'Hoor je, dat zei je net niet.' Toen sloeg hij 'm weer.
DEMONSTRATIES IN RHODESIË, 1978
De Afrikanen werden onderdrukt...
...waardoor vanaf 1965 Rhodesië door de wereld als besmet werd gezien.
Ik geloof niet in de heerschappij...
...van de zwarte meerderheid. In geen 1000 jaar.
Bob schreef 'n song, 'Zimbabwe'...
'...alles moet anders, iedereen vrij...'
Toen ze dat in Zimbabwe hoorden, werd dat 't strijdlied.
Uiteindelijk kregen ze hun onafhankelijkheid.
Ze stuurden afgevaardigden naar Jamaica...
...om Bob te vragen voor hen te spelen.
Toen ze 't gage hoorden, konden ze dat niet betalen.
Op eigen kosten verscheepte Bob de apparatuur van Londen naar Zimbabwe.
Van overal kwamen er hoogwaardigheidsbekleders.
Ik, Robert Gabriel Mugabe, zweer dat ik Zimbabwe trouw zal dienen...
...als functionaris van de regering. Zo waarlijk helpe mij God.
Middernacht, hét moment van onafhankelijkheid.
Terwijl Prins Charles en honderden hoogwaardigheidsbekleders toekeken...
...werd de vlag gehesen, was Mugabe President en was Zimbabwe geboren.
Voor 't eerst hoorde men in Zimbabwe zoiets als dit.
Bij de eerste song, besloten de 90.000 man buiten 't stadion...
...om ook binnen te komen.
De Vrijheidsstrijders hoorden Marley, en voelden zich buitengesloten...
...en ze liepen de hekken omver.
Ik was de eerste op 't podium die iets vreemds rook...
...traangas.
Je had 't gevoel dat je keel in brand stond. Alsof we doodgingen.
We snapten 't niet, maar we waren niet van plan om in Zimbabwe te sterven.
Rita, Marcie en ik renden 't podium af, en de musici ook, één voor één.
Maar Bob was in trance. Hij besefte niet wat er aan de hand was.
Toen snapte ik dat deze man bereid was samen met z'n volk ten onder te gaan.
Om welke reden dan ook, Bob vluchtte niet.
Toen we later weer op het podium stonden, zei hij:
'...nu weet ik wie de ware revolutionairen zijn.'
Dat was één van de hoogtepunten van z'n droom.
Hij was thuis.
Dank je wel! Zimbabwe! Vrijheid!
Zocht Bob 'n zwart publiek in de VS?
Absoluut, tot de dag dat hij stierf.
Met 't laatste concert in NY wilde hij zwarte R&B airplay bereiken.
Bob was cult in de VS, en elk concert was uitverkocht...
...maar voor 'n blank publiek.
De zwarte mensen in de VS kwamen niet. En we vroegen ons altijd af waarom.
Frankie Crocker, 's lands populairste DJ, bood me 'n gig aan met de Commodores.
'We garanderen je 3 maanden airplay, als Bob 't voorprogramma doet.'
Wij zeiden, 'Ben je gek? De Commodores mogen in ons voorprogramma!'
Ik benaderde Bob en die vond 't geen probleem.
Die show in de Madison Square Garden; die avond schreef hij geschiedenis.
Iedereen in 't publiek stond op z'n achterste benen, in totale aanbidding.
Dáár ging de deur naar Amerika voor Bob echt open.
De volgende dag gingen we joggen in Central Park...
...we renden 'n heuvel op en hij struikelde plotseling...
...we legden 'm neer naast het pad.
Hij beefde en had schuim op z'n mond.
Hij zag er heel vreemd uit, de jongens om hem heen zeiden iets in dialect...
...en hij schreeuwde 'Rastafari' en hij sprong omhoog. Ik schrok me rot.
Eerst staat 't schuim op z'n mond en dan springt hij overeind.
We brachten 'm naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis.
De dokter vertelde ons dat Bob kanker had, die al was uitgezaaid.
Hij had kanker in z'n hele lichaam. Longen, hersens, overal.
Ongelofelijk dat ie nog kon werken.
De dokter zei dat we niks moesten doen.
Dat we hem gewoon moesten laten toeren.
Dat hij zo sterk en krachtig was en op 'n dag op 't podium zou doodvallen.
Hij kon niet meer worden behandeld. De hulp kwam te laat.
Hoe nam hij 't nieuws op? - Slecht.
Heel slecht.
Ik wist van 't probleem met z'n teen...
...maar dat was ik al vergeten.
Volgens mij was iedereen dat vergeten, want als hij check-ups had gehad...
...zou hij nu wellicht nog hebben geleefd.
Liet hij zich niet controleren?
De volgende halte was Pittsburgh en we wachtten tot Bob in de bus stapte...
...zodat we konden vertrekken. Maar hij kwam maar niet.
Eindelijk kwam hij en hij zag er heel gestrest uit.
We deden een soundcheck...
...en ik weet nog dat we die met één song deden...
...dat duurde twee tot drie uur, I'm Hurting Inside.
De langste soundcheck die we ooit hadden.
En waarom? We begrepen het niet.
'n Half uur voor de show, vertelde Alan Cole ons dat dit het laatste concert was.
Natuurlijk waren we geschokt.
Voor we opgingen, zei hij dat ik dichtbij moest blijven.
Voor als er iets zou gebeuren. Ik zei, 'Er overkomt je niets.'
'Doe toch maar', zei hij. In 't geval dat hij 'n aanval kreeg.
Hij deed de show, maar 't was anders. Hij had niet dezelfde energie.
Maar de mensen gaven hem energie. Als ze zijn naam schreeuwden.
Ze vroegen 'n toegift. We hadden onze twijfels, maar hij deed nog 4 songs.
Ze wilden nog 'n toegift, en ik vroeg me af of hij 't wel aankon.
Maar hij redde 't.
En dat was de laatste keer dat we samen op 'n podium stonden.
Bedankt, Pittsburgh!
Als jullie zo blijven springen, moeten we elk jaar terugkomen!
Elke week, elke maand! Dank je wel!
Ik was bij 'm in New York, waar hij werd behandeld in Sloan Kettering.
Ik was bij 'm toen hij chemotherapie kreeg. Z'n dreadlocks vielen uit.
't Gewicht van z'n locks was te zwaar.
Die paar overgebleven haren waren ook niks dus besloot hij ze af te knippen.
Dat was 'n heftige avond.
Ik en Rita waren er, en nog 'n stel vrouwen.
We staken kaarsen aan en lazen uit de Bijbel... het Boek Job...
...en toen knipten we z'n haar.
Ik zei tegen hem...
'Neem je nu de Rude Boy look aan?'
Hij lachte, maar 't was triest. Het meest trieste wat ik me kan herinneren.
Dat was de eerste keer dat ik hem zag...
...zonder zijn haar. Hij leek zo klein.
EIND OKTOBER ONTSLOEG 'T ZIEKENHUIS HEM;
HIJ WAS UITBEHANDELD
ZE GAVEN HEM NOG DRIE WEKEN
Hij zei, 'We vechten door. Ongeacht wat de dokters zeggen of doen.'
'We vechten door, want 'n Rasta geeft nooit op.'
Ik had gezegd, 'Kom naar St. Ann. Eet geroosterde vis en callaloo.'
'Rook 'n joint, drink visthee, en doe wat jij wilt.'
En als je tijd dan komt, heb je tenminste troost gehad...
...tijdens je allerlaatste momenten, echt thuis.
Maar ze luisterden niet naar ons; de mannen namen de beslissingen.
BOB GING NAAR DE HOLISTISCHE KLINIEK
VAN DR. JOSEF ISSELS IN DUITSLAND
ROTTACH-EGERN BEIEREN
BOBS HUIS VAN NOVEMBER 1980 TOT APRIL 1981
Hij woonde in 'n huis op loopafstand van de kliniek...
...maar door de sneeuw had je heel hoge laarzen nodig.
Ik moest 'n donkere bril dragen omdat alles zo wit was.
't Meer was bevroren. Je kon er met 'n auto overheen rijden.
Dit is 'n ijskast waar ze mensen in leven houden.
Nee, Rottach-Egern, dat vergeet ik nooit.
Dr. Josef Issels was in die tijd de man qua holistische therapie.
Maar hij was ook de enige dokter die ooit huidkanker had genezen.
Eerst was hij verrukt over de mooie winter...
...'t was een droomwinter.
Hij was compleet kaal. Hij droeg 'n heel grote pet.
Er sprong 'n vonk tussen ons over.
Ik noemde hem Bobby.
Wat herinner ik me nog?
Zijn geduld.
Zijn geduld met alles wat we met hem deden.
Hij was altijd vriendelijk.
Ik ging naar Duitsland voor z'n 36e verjaardag.
Rita was er, Cindy, z'n moeder.
In zekere zin was 't frustrerend, want ik wist hoe Bob was...
...hij wilde niet dat we hem zo zagen.
Bob had 'n beroerte gehad aan z'n linkerkant.
Dus was hij gefrustreerd dat hij geen gitaar kon spelen.
Dacht je toen nog dat hij beter werd?
Ik had nog hoop. Hij probeerde me te vertellen, dat hij zou overwinnen.
Hij zou de ziekte verslaan.
Ik begrijp dat mensen van de pers erg bezorgd zijn over m'n gezondheid.
Ik wil jullie bedanken voor jullie interesse.
Ik zal weer beter worden en in 1981 on the road gaan.
Opnemen.
Optreden.
Voor de fans waar we van houden.
Prachtig.
Bob spreekt tegen jullie. Twijfel niet. Begrepen? Prima.
't Leek eerst heel goed met 'm te gaan...
...maar de ziekte woekerde door.
Op dat moment zat men achter z'n geld aan.
Het werd een soort bloeddorstige situatie...
...men wist dat hij zou doodgaan...
...en ze omringden hem allemaal.
Daarom stelde Bob nooit 'n testament op. Bob wilde nooit opgeven.
Als je 'n testament opstelt, is 't net of je zegt, 'Oké, ik kom eraan.'
Dat was één van de redenen. En hij was geen mens om te zeggen...
'...dit laat ik Ziggy na... en dit aan Cedella.'
'En wat zal ik Seeco nalaten? En Neville en Carly? ' Zo was Bob niet.
De Bob die ik kende liet alles open...
...zodat iedereen zich openbaarde zoals hij echt was. Snap je me?
Wie van 'm hield, wie op 't geld uit was...
...zo was hij, Bob liet alles open.
De dokter zei dat hij niets meer voor 'm kon doen...
...en als we wilden vertrekken, we dat binnen 48 uur moesten doen.
Dus zei ik, 'Ik ga deze week terug naar Duitsland.'
Toen zei hij, 'Nee.' Hij kwam naar Miami.
We besloten 'n vliegtuig te charteren.
Bob wilde weten of 't een Concorde was.
'Nee, geen Concorde.'
BOB VLOOG NAAR MIAMI OP 8 MEI 1981
Ik verzamelde alle kinderen die in Jamaica waren.
Sommigen waren van andere moeders.
Ik verzamelde iedereen en zei, 'Papa wil jullie zien.'
Ziggy en ik zaten buiten, en er kwam een priester uit Jamaica...
...en nog eentje van de Ethiopische Kerk.
Ik zei tegen Ziggy, 'Het komt goed, met zoveel biddende mensen.'
Ik herinner me de IC, en dat ik door 't raam keek...
Hij lag daar en hij wenkte me.
Ik ging naar binnen en hij zei, 'Hoe gaat 't, jonge Bob?'
'Ik heb 'n song voor je.'
Hij zong, On your way up, take me up. On your way down, don't let me down.'
Die ene keer dat je hoopt dat hij er is...
...voor jezelf...
Want het zou nooit meer gebeuren.
BOB STIERF OP 11 MEI 1981 HIJ WAS 36 JAAR OUD
Ik heb geen ambities eigenlijk...
...maar één ding zou ik graag zien.
De mensheid in vrede zien samenleven. Zwart, blank, Chinees, iedereen.
Dat is alles.
RJK Subs